طارم، قطب طلای سبز ایران، در آستانه‌ی یک فاجعه‌ی خاموش!

شهرستان طارم با بیش از ۲۱ هزار هکتار باغ زیتون و تولید بیش از ۲۵ هزار تن در سال، قطب بی‌نظیر تولید زیتون ایران است . با این حال، این جایگاه راهبردی با مجموعه‌ای از چالش‌های به‌هم‌پیوسته شامل بحران منابع آب، کاهش حاصل‌خیزی خاک، آلایندگی پساب فرآوری و ساختارهای اقتصادی ناکارآمد مواجه است. هر سال با نزدیک شدن به فصل برداشت، باغات زیتون طارم جلوه‌ای از شکوه و برکت را به نمایش می‌گذارند؛ اما پشت این زیبایی فریبنده، بحرانی عمیق در حال بلعیدن هویت و آینده‌ی این منطقه است.

آیا می‌دانید شهرستانی که بیش از ۶۰ درصد زیتون کشور را تأمین می‌کند، آینده اش با تهدید جدی خشک شدن درختان به دلیل بحران های بی آبی مواجه است؟

آیا از این آگاهید که سالانه بالغ بر ۹۶ میلیون لیتر پساب سمی حاصل از فرآوری این محصول، بی‌رویه به خاک و آب منطقه ریخته می‌شود و سلامت ساکنان و حاصل‌خیزی زمین را برای نسل‌های آینده به گروگان می‌گیرد؟

متأسفانه این پرسش‌ها نه یک سناریوی هشداردهنده، بلکه گزارشی از واقعیت تلخ امروز و فردای طارم است. در حالی که مسئولان محلی و ملی بر اهمیت خودکفایی و صادرات غیرنفتی تأکید می‌کنند، خام‌فروشی زیتون طارم همچنان ادامه دارد و محصولی که با رنج و زحمت باغداران این دیار تولید می‌شود، با برند و نام استان‌های دیگر به فروش می‌رسد! پرسش اینجاست: تا کی باید شاهد خروج سرمایه و هویت این منطقه از چرخه‌ی ارزش‌آفرینی باشیم؟ در این یادداشت، بدون بزرگ‌نمایی و با استناد به داده‌های علمی و میدانی، به واکاوی سه ضلع بحران‌زای این مثلث شوم می‌پردازیم: «آب»، «خاک» و «پسماند»؛ و در نهایت راهکارهایی عملیاتی و فوری ارائه می‌دهیم تا طارم نه به عنوان یک منطقه‌ی بحران‌زده، بلکه به عنوان الگویی از توسعه‌ی پایدار در کشور شناخته شود. زمان مماشات به سر آمده است؛ آینده‌ی طارم، امروز رقم می‌خورد.

کوتاهی‌های امروز، مخاطرات فردا: زنگ خطر برای طارم، قطب زیتون ایران

این بحران، مختص باغات نیست؛ به سفره و سلامت شما رسیده است! شاید با خود بگویید این مسائل مربوط به کشاورزان و مسئولان است، اما واقعیت تلخ این است که کوتاهی‌های امروز در مدیریت آب، خاک و پسماند، مخاطرات فردا را برای تک‌تک ساکنان این دیار رقم می‌زند. بیایید بدون پرده‌پوشی، زنجیره‌ی خطر را دنبال کنیم:

۱_ امروز: بی‌آبی در باغات / فردا: بیکاری و مهاجرت اجباری وقتی سد شهریاری آبگیری نشود و برداشت از چاه‌ها بی‌رویه ادامه یابد، امروز شاهد پژمردگی درختان هستیم؛ اما فردای نزدیک، خشک شدن کامل باغات و بیکاری هزاران خانواده را رقم خواهد زد. نتیجه؟ مهاجرت اجباری جوانان به شهرهای بزرگ و خالی شدن روستاها از سکنه. این همان زنگ خطری است که مسئولان محلی بارها به آن اشاره کرده‌اند

۲_ امروز: رهاسازی پساب سمی / فردا: خاک مرده و آب ناسالم امروز، فاضلاب سیاه حاصل از روغن‌کشی زیتون در حاشیه‌ی کارخانه‌ها رها می‌شود؛ فردا، همین ترکیبات فنلی و فلزات سنگین، خاک را برای همیشه عقیم کرده و آب آشامیدنی روستاها را به منبعی آلوده و غیرقابل استفاده تبدیل خواهد کرد. آیا می‌دانید که این آلودگی، نسل‌های بعدی را نیز تحت تأثیر قرار می‌دهد؟ تجمع فلزات سنگین در خاک، حداقل تا ۵۰ سال در محیط باقی می‌ماند.

۳_ امروز: مصرف بی‌رویه سموم / فردا: بیماری‌های صعب‌العلاج در منطقه کشاوزرانی که امروز بدون تجهیزات ایمنی با سموم شیمیایی سر و کار دارند، فردا با آمار بالای بیماری‌های تنفسی، سرطان‌های پوستی و ناباروری در منطقه مواجه خواهیم شد. این هشداری نیست که از روی احساسات بیان شود؛ پژوهش‌های علمی ثابت کرده‌اند که تماس مزمن با آفت‌کش‌ها، اثرات جبران‌ناپذیری بر سیستم عصبی و هورمونی دارد

۴_ امروز: خام‌فروشی و دلالی / فردا: نابودی هویت اقتصادی منطقه امروز محصول با نام و برند استان‌های دیگر به فروش می‌رسد و سود اصلی به جیب واسطه‌ها می‌رود؛ فردا، وقتی انگیزه‌ای برای کشاورز باقی نماند، کیفیت محصول افت می‌کند و نام «زیتون طارم» برای همیشه از بازارهای داخلی و خارجی حذف خواهد شد. این یعنی از دست رفتن یک مزیت نسبی بی‌نظیر که در هیچ جای دیگری تکرار نمی‌شود.

5_امروز تصمیم بگیرید، فردا دیر است! کوتاهی‌های امروز، تنها یک اشتباه مدیریتی نیست؛ سندی است برای مخاطرات جبران‌ناپذیر فردا. اگر امروز برای تصفیه‌ی پساب، توسعه‌ی آبیاری نوین، نظارت بر سموم و قطع زنجیره‌ی دلالی تصمیم قاطع گرفته نشود، فردا طارم نه به عنوان قطب تولید، بلکه به عنوان مثالی از بحران‌های زیست‌محیطی و اقتصادی در تاریخ ثبت خواهد شد.

آینده‌ی طارم، امروز رقم می‌خورد. انتخاب با ماست: توسعه‌ی پایدار یا سقوط خاموش؟

راهکارهای عملیاتی (توصیه‌های سیاستی) : بر اساس جمع‌بندی مسائل و با الهام از مصوبات شورای گفت‌وگوی دولت و بخش خصوصی، اولویت‌ها به شرح زیر است:

نگارنده : علیرضا محمدی ،کارشناس ارشد کشاورزی