واکاوی اعزام دانشجومعلمان سال آخر به مدارس برای جبران کمبود معلم

آموزش‌وپرورش باید بین «تربیت معلم» و «تأمین فوری نیروی انسانی» تعادل برقرار کند. اگر امروز برای حل کمبود معلم، کیفیت فرآیند تربیت معلم را قربانی کنیم، ممکن است در آینده با مشکلات بزرگ‌تری مواجه شویم.

گروه آموزش‌وپرورش: سال‌هاست که آموزش‌وپرورش بحث کمبود نیروی انسانی را مطرح می‌کند. موضوعی که در ایام تابستان با روش‌هایی چون به‌کارگیری اضافه تدریس معلمان شاغلان، حق‌التدریس معلمان بازنشسته، معلمان حق‌التدریس آزاد، استخدام نیروهای آزاد و فارغ‌التحصیلان دانشگاه فرهنگیان و تربیت‌دبیر شهید رجایی مدیریت می‌شود. با توجه به اینکه در سال تحصیلی جاری بحث‌هایی مبنی بر به‌کارگیری دانشجومعلمان سال آخر در مدارس شده است، علیرضا خورشیدی، فعال صنفی و دانشجومعلم‌ مطالبه‌گر مسائلی را مطرح کرده است.خورشیدی در گفت‌وگو با خبرنگار آموزش‌وپرورش خبرگزاری با اشاره به مطرح شدن موضوع اعزام دانشجومعلمان ورودی ۱۴۰۲ به مدارس، بر ضرورت شفاف‌سازی مبنای قانونی این تصمیم تأکید کرد و گفت: اگر قرار است از ظرفیت دانشجومعلمان برای جبران کمبود نیروی انسانی استفاده شود، این حضور باید تا حد امکان به صورت داوطلبانه و اختیاری باشد، نه اینکه دانشجومعلم بدون توجه به شرایط آموزشی و آمادگی حرفه‌ای خود مجبور به حضور در مدرسه شود.

آیا راه‌حل کمبود نیرو باید الزام دانشجومعلم به حضور زودهنگام در مدرسه باشد؟مدیر کانال پایگاه خبررسانی و پیگیری مطالبات دانشگاه فرهنگیان با اشاره به اینکه موضوع اعزام زودهنگام دانشجومعلمان در روزهای اخیر به یکی از مباحث جدی میان دانشجومعلمان تبدیل شده است، اظهار کرد: اصل مسئله از جایی آغاز شد که در برخی استان‌ها، از جمله استان فارس، موضوع اعزام دانشجومعلمان ورودی ۱۴۰۲ به مدارس در سال آخر تحصیل مطرح و اجرایی شد و پس از آن، این نگرانی ایجاد شد که آیا قرار است چنین تصمیمی به سایر استان‌ها نیز تسری پیدا کند یا خیر.وی افزود: همزمان با این موضوع، اظهارات مسئولان آموزش‌وپرورش درباره کمبود نیروی انسانی و استفاده از ظرفیت‌های مختلف برای جبران این کمبود نیز منتشر شد. بنابراین امروز با دو مسئله همزمان مواجه هستیم؛ از یک طرف آموزش‌وپرورش با کمبود معلم مواجه است و از طرف دیگر، دانشجومعلمانی داریم که هنوز دوره چهار ساله تربیت معلم خود را به پایان نرسانده‌اند.خورشیدی ادامه داد: به نظر من باید بین این دو مسئله تفکیک قائل شویم. کمبود معلم یک مسئله واقعی است و نمی‌توان آن را انکار کرد، اما سؤال این است که آیا راه‌حل کمبود نیرو باید الزام دانشجومعلم به حضور زودهنگام در مدرسه باشد یا می‌توان از ظرفیت دانشجومعلمانی که خودشان آمادگی و تمایل دارند، به صورت داوطلبانه استفاده کرد؟

کمبود معلم نباید به تصمیم شتاب‌زده منجر شوداین دانشجومعلم با اشاره به اظهارات اخیر مسئولان وزارت آموزش‌وپرورش درباره استفاده از ظرفیت دانشگاه فرهنگیان برای جبران کمبود معلم گفت: معاون برنامه‌ریزی و توسعه منابع وزارت آموزش‌وپرورش اعلام کرده است که به دلیل شرایط خاص، امکان برگزاری آزمون استخدامی فراهم نشده و قرار است از ظرفیت ورودی‌های دانشگاه فرهنگیان و دانشگاه شهید رجایی برای جبران بخشی از کمبود نیرو استفاده شود.وی افزود: از طرف دیگر، برخی نمایندگان مجلس نیز نسبت به احتمال به‌کارگیری دانشجومعلمان سال آخر هشدار داده‌اند. به عنوان نمونه، آقای احسان عظیمی‌راد، عضو کمیسیون آموزش مجلس، نسبت به احتمال استفاده از دانشجویان دانشگاه فرهنگیان برای تدریس هشدار داده و تأکید کرده است که دانشجویانی که هنوز آموزش‌ها و مهارت‌های آنان کامل نشده است، نباید پیش از فراغت از تحصیل مسئولیت کلاس درس را بر عهده بگیرند.خورشیدی تصریح کرد: من فکر می‌کنم این هشدار از یک جهت کاملاً قابل توجه است؛ مدرسه محل آزمون و خطا نیست و دانش‌آموز نباید هزینه تصمیمات شتاب‌زده در تأمین نیروی انسانی را پرداخت کند.وی ادامه داد: اما از طرف دیگر، نباید این موضوع را هم نادیده گرفت که همه دانشجومعلمان یک نظر ندارند. برخی دانشجومعلمان واقعاً آمادگی دارند، علاقه‌مند هستند و حتی حضور زودتر در مدرسه را یک فرصت برای کسب تجربه می‌دانند. بنابراین نمی‌توان با یک تصمیم واحد، همه دانشجومعلمان را در یک دسته قرار داد.

نظرسنجی پایگاه خبررسانی و پیگیری مطالبات دانشگاه فرهنگیان؛ اکثریت مخالف، اما موافقان قابل توجهخورشیدی با اشاره به نظرسنجی انجام‌شده در پایگاه خبررسانی و پیگیری مطالبات دانشگاه فرهنگیان درباره اعزام زودهنگام دانشجومعلمان ورودی ۱۴۰۲ گفت: در این نظرسنجی، ۱۴۶ نفر با اعزام زودهنگام مخالفت کردند، ۸۲ نفر موافق بودند و ۷ نفر نیز اعلام کردند نظری ندارند یا موضوع را نیازمند بررسی بیشتر می‌دانند.وی افزود: این نظرسنجی طبیعتاً یک نظرسنجی علمی و آماری با جامعه نمونه استاندارد نیست، اما به عنوان بازتابی از دیدگاه مخاطبان، یک نکته مهم را نشان می‌دهد؛ اینکه دانشجومعلمان درباره این موضوع اتفاق نظر ندارند.خورشیدی ادامه داد: بنابراین اگر بخواهیم واقع‌بینانه برخورد کنیم، باید هم صدای مخالفان را بشنویم و هم موافقان را.

برخی دانشجومعلمان: اگر کمبود معلم است، اجازه دهید زودتر وارد مدرسه شویموی با اشاره به پیام‌های دریافت‌شده از دانشجومعلمان اظهار کرد: برخی مخاطبان به صراحت اعلام کرده‌اند که با حضور زودتر در مدرسه موافق هستند.این فعال صنفی گفت: یکی از مخاطبان نوشته بود اگر کمبود معلم می‌تواند از این طریق جبران شود، به شخصه با این موضوع موافق است و آن را بهتر از جذب گسترده و بی‌ضابطه نیرو می‌داند.وی افزود: دانشجومعلم دیگری نیز گفته بود که خودش ورودی ۱۴۰۲ است و کاملاً با رفتن به مدرسه از همین امسال موافق است، چون خوابگاهی است و محل خدمتش شهر خودش خواهد بود.خورشیدی تصریح کرد: این نظرات نشان می‌دهد برای برخی دانشجومعلمان، حضور زودهنگام واقعاً می‌تواند یک فرصت باشد؛ به‌خصوص برای کسی که آمادگی دارد، محل خدمت مناسبی دارد و خودش می‌خواهد تجربه بیشتری کسب کند.برخی دانشجومعلمان: سال آخر باید برای تکمیل آموزش باشدوی در مقابل به نظرات مخالفان اشاره کرد و گفت: در طرف دیگر، دانشجومعلمانی هستند که معتقدند سال آخر دانشگاه باید فرصتی برای تکمیل آموزش‌های تخصصی و حرفه‌ای باشد.خورشیدی ادامه داد: یکی از مخاطبان گفته بود هنوز احساس آمادگی برای تدریس ندارد و نمی‌خواهد بدون آمادگی کافی وارد کلاس شود و با یک تدریس ضعیف، دانش‌آموزان را سرگرم کند. او همچنین به وضعیت کارورزی‌های خود اشاره کرده بود و گفته بود بخشی از کارورزی‌ها به صورت ناقص یا مجازی برگزار شده است.

وی افزود: این نگرانی بسیار جدی است. دانشجومعلم چهار سال وارد دانشگاه فرهنگیان می‌شود تا به صورت تدریجی دانش، مهارت و تجربه لازم برای معلمی را کسب کند. اگر سال آخر که بخشی از فرایند تکمیل مهارت‌های حرفه‌ای است، همزمان با تدریس تمام‌وقت در مدرسه شود، باید مشخص شود کیفیت آموزش خود دانشجومعلم چه خواهد شد.برخی دانشجومعلمان حتی از شرایط دانشگاه خسته شده‌اندخورشیدی با اشاره به بخش دیگری از پیام‌های مخاطبان گفت: برخی دانشجومعلمان حتی از زاویه‌ای متفاوت با اعزام زودهنگام موافق هستند؛ آنها از شرایط دانشگاه فرهنگیان خسته شده‌اند.وی افزود: در پیام‌های دریافتی، دانشجومعلمان از موضوعاتی مانند کسورات اجباری، کیفیت خوابگاه و غذا، برخی کلاس‌های غیرکاربردی، مشکلات آموزشی و تلف شدن وقت گلایه کرده‌اند و گفته‌اند که ترجیح می‌دهند به جای ادامه این شرایط، زودتر وارد مدرسه شوند.این دانشجومعلم مطالبه‌گر ادامه داد: این بخش از نظرات نیز باید شنیده شود. اگر دانشجومعلمی می‌گوید حضور در مدرسه برای من بهتر از ادامه شرایط فعلی دانشگاه است، نمی‌توان این نگاه را نادیده گرفت.اما تجربه ورودی‌های ۱۳۹۹ و ۱۴۰۰ دانشگاه فرهنگیان چه می‌گوید؟وی با اشاره به تجربه برخی ورودی‌های گذشته اظهار کرد: در میان پیام‌های مخاطبان، بارها به تجربه ورودی‌های ۱۳۹۹ و ۱۴۰۰ اشاره شد؛ دانشجومعلمانی که همزمان تحصیل و تدریس را تجربه کردند و در مواردی با مشکلاتی مانند محل خدمت، حضور در روستاهای اطراف، حق‌التدریس، اضافه‌کار و هماهنگی کلاس‌های دانشگاه مواجه شدند.

خورشیدی گفت: حتی برخی دانشجومعلمان معتقدند اگر قرار باشد هر سال دانشجویان سال آخر به مدرسه اعزام شوند، باید اساساً ساختار دوره کارشناسی و برنامه آموزشی دانشگاه فرهنگیان از ابتدا متناسب با چنین الگویی طراحی شود.وی افزود: نمی‌شود دوره را چهارساله تعریف کرد، اما در سال چهارم عملاً بخش مهمی از دانشجوها را به عنوان نیروی آموزشی وارد مدرسه کرد و بعد انتظار داشت همزمان همان کیفیت آموزشی دانشگاه نیز حفظ شود.تعهد خدمت دانشجومعلمان؛ آیا مجوز اعزام پیش از فراغت از تحصیل است؟این دانشجومعلم فعال در ادامه با اشاره به یکی از مهم‌ترین پرسش‌های حقوقی دانشجومعلمان ورودی ۱۴۰۲ گفت: یکی از سؤالات اصلی این است که آیا تعهد خدمتی که دانشجومعلمان هنگام ورود به دانشگاه امضا کرده‌اند، به تنهایی مجوز اعزام آنها به مدارس پیش از فراغت از تحصیل است؟وی اظهار کرد: بررسی متن تعهد خدمت ورودی ۱۴۰۲ نشان می‌دهد تعهد مذکور ناظر بر خدمت پس از فراغت از تحصیل است و دانشجومعلم متعهد می‌شود پس از پایان تحصیل، مطابق تعهد خود در آموزش‌وپرورش خدمت کند.خورشیدی تأکید کرد: بنابراین صرف اینکه دانشجومعلم متعهد خدمت است، به تنهایی نمی‌تواند پاسخگوی این سؤال باشد که آیا آموزش‌وپرورش اختیار دارد پیش از پایان دوره تحصیل، او را به عنوان نیروی آموزشی تمام‌وقت وارد مدرسه کند یا خیر.وی افزود: اگر برای اعزام سال آخر مبنای قانونی، آیین‌نامه، مصوبه یا دستورالعمل مستقلی وجود دارد، باید آن مبنا به صورت شفاف برای دانشجومعلمان اعلام شود. دانشجومعلم حق دارد بداند بر اساس چه قانونی قرار است یک سال زودتر مسئولیت کلاس درس را بر عهده بگیرد.

۱۳ دلیل برای نگرانی از اعزام اجباریخورشیدی در ادامه با اشاره به مجموعه مطالبات و نگرانی‌های مطرح‌شده از سوی دانشجومعلمان گفت: ما در پایگاه خبررسانی و پیگیری مطالبات دانشگاه فرهنگیان، ۱۳ محور را به عنوان دلایل نگرانی از اعزام اجباری مطرح کرده‌ایم.وی این محورها را شامل آمادگی حرفه‌ای ناکافی برخی دانشجومعلمان، مجازی یا ناقص بودن بخشی از کارورزی‌ها، تداخل آموزش دانشگاه و اشتغال در مدرسه، افت کیفیت تربیت معلم، فشار روحی و جسمی، تجربه پرچالش برخی ورودی‌های گذشته، احتمال تأثیر بر کیفیت آموزش دانش‌آموزان، ابهام حقوقی، کاهش فرصت استفاده از اساتید و کارورزی‌های پایانی، احتمال فرسودگی شغلی، عدالت آموزشی، تجربه نامناسب برخی دانشجومعلمان در مدارس و ابهام در اجرای وعده‌هایی مانند حق‌التدریس و اضافه‌کار عنوان کرد.وی تأکید کرد: اما همه این موارد یک نتیجه مشخص دارد؛ ما نمی‌گوییم دانشجومعلم نباید وارد مدرسه شود؛ می‌گوییم دانشجومعلم نباید بدون آمادگی و برخلاف میل خود وارد مدرسه شود.پیشنهاد ما؛ اعزام اختیاری دانشجومعلمانخورشیدی با بیان اینکه راه‌حل این مسئله را در «اختیاری شدن» حضور دانشجومعلمان در مدارس می‌داند، گفت: به نظر من باید یک مسیر مشخص برای اعزام داوطلبانه دانشجومعلمان طراحی شود.وی افزود: دانشجومعلمی که آمادگی علمی و حرفه‌ای دارد، شرایط فردی‌اش اجازه می‌دهد، محل خدمت برای او مناسب است و خودش علاقه‌مند است، بتواند داوطلبانه برای حضور در مدرسه اعلام آمادگی کند.

این فعال صنفی ادامه داد: در مقابل، دانشجومعلمی که احساس می‌کند هنوز به آموزش بیشتری نیاز دارد، کارورزی‌هایش کامل نشده، شرایط خانوادگی یا مالی مناسبی برای حضور در مدرسه ندارد یا اساساً ترجیح می‌دهد سال آخر را برای تکمیل آموزش حرفه‌ای خود در دانشگاه بگذراند، نباید مجبور به اعزام شود.خورشیدی تصریح کرد: راه‌حل نه «اعزام اجباری همه» است و نه «ممنوعیت حضور همه». راه‌حل، اختیار است.اختیار باید واقعی باشدوی با تأکید بر اینکه اختیاری بودن طرح باید واقعی باشد، گفت: اگر مسئولان اعلام کنند طرح اختیاری است اما دانشجومعلمی که داوطلب نمی‌شود با تهدید، فشار، مشکل آموزشی، کاهش مزایا یا پیامد دیگری مواجه شود، دیگر نمی‌توان اسم آن را اختیار گذاشت.خورشیدی افزود: باید از ابتدا مشخص شود دانشجومعلم داوطلب چه وضعیتی خواهد داشت، کلاس‌های دانشگاه چگونه برگزار می‌شود، کارورزی‌های سوم و چهارم چگونه اجرا خواهد شد، حق‌التدریس و سایر حقوق مالی چگونه پرداخت می‌شود، محل خدمت چگونه تعیین خواهد شد و تکلیف دانشجومعلمان غیربومی، خوابگاهی و متأهل چه خواهد بود.وی ادامه داد: محمدرضا احمدی، عضو کمیسیون آموزش مجلس، نیز پیشنهاد کرده است برای دانشجومعلمانی که داوطلب حضور در مدرسه هستند، یک ارزیابی علمی و مهارتی در نظر گرفته شود تا مشخص شود فرد حداقل آمادگی لازم برای ورود به کلاس را دارد.

مدرسه نباید محل آزمون و خطای تأمین نیروی انسانی باشدخورشیدی گفت: باید یک اصل را جدی بگیریم؛ دانش‌آموز نباید هزینه کمبود نیروی انسانی را پرداخت کند.وی افزود: اگر دانشجومعلمی آمادگی لازم را دارد، می‌تواند با نظارت و سازوکار مشخص وارد مدرسه شود؛ اما اگر دانشجومعلمی هنوز مهارت‌های لازم را کسب نکرده است، نباید صرفاً برای پر کردن یک کلاس خالی به او مسئولیت کامل داده شود.این دانشجومعلم تأکید کرد: هدف اصلی باید تربیت معلم باکیفیت باشد، نه صرفاً پر کردن کلاس‌های خالی در یک سال تحصیلی.سال آخر باید سال تکمیل مهارت‌های معلمی باشدوی ادامه داد: سال چهارم دانشگاه فرهنگیان نباید یک سال اضافه و بی‌اهمیت تلقی شود. این سال باید فرصتی برای تکمیل مهارت‌های حرفه‌ای، استفاده از ظرفیت اساتید، انجام کارورزی‌های پایانی، رفع نقاط ضعف و آماده شدن برای ورود رسمی به حرفه معلمی باشد.خورشیدی افزود: اگر قرار است دانشجومعلم در همین سال وارد مدرسه شود، این حضور باید به شکلی طراحی شود که فرایند تربیت حرفه‌ای او را تکمیل کند، نه اینکه صرفاً جایگزین نیروی استخدام‌نشده شود.از ظرفیت دانشجومعلمان استفاده کنیم، اما با انتخاب خودشانخورشیدی گفت: معتقدم می‌توان بین نیاز آموزش‌وپرورش و حق دانشجومعلمان تعادل ایجاد کرد.وی افزود: اگر دانشجومعلمی می‌گوید من آماده‌ام، می‌خواهم تجربه کسب کنم و می‌توانم همزمان شرایط دانشگاه را مدیریت کنم، چرا نباید از این ظرفیت استفاده شود؟ اما اگر دانشجومعلم دیگری می‌گوید هنوز آمادگی ندارم و می‌خواهم دوره چهار ساله خود را کامل کنم، چرا باید او را مجبور کنیم؟

این دانشجومعلم مطالبه‌گر تأکید کرد: ما مخالف مدرسه نیستیم، مخالف معلم شدن نیستیم و مخالف تجربه‌اندوزی زودتر دانشجومعلم آماده نیز نیستیم؛ مخالفت ما با اجبار است.وی خاطرنشان کرد: آموزش‌وپرورش باید بین «تربیت معلم» و «تأمین فوری نیروی انسانی» تعادل برقرار کند. اگر امروز برای حل کمبود معلم، کیفیت فرآیند تربیت معلم را قربانی کنیم، ممکن است در آینده با مشکلات بزرگ‌تری مواجه شویم.خورشیدی گفت: مطالبه ما از وزارت آموزش‌وپرورش و دانشگاه فرهنگیان این است که پیش از هر تصمیم سراسری، مبنای قانونی طرح، نحوه اجرا، وضعیت تحصیل، کارورزی، حق‌التدریس، محل خدمت و مهم‌تر از همه، اختیاری بودن واقعی آن را به صورت شفاف اعلام کنند.وی تأکید کرد: دانشجومعلمی که آماده است باید فرصت حضور داشته باشد و دانشجومعلمی که آماده نیست باید فرصت تکمیل آموزش خود را داشته باشد.کمبود معلم یک واقعیت است؛ اما راه‌حل آن نباید اجبار دانشجومعلم باشد.این دانشجومعلم تصریح کرد: اگر قرار است دانشجومعلم زودتر وارد مدرسه شود، انتخاب این مسیر باید در درجه اول انتخاب خود دانشجومعلم باشد.