کالبدشکافی یک ناکامی در پروژه فیبر نوری + جزئیات

پروژه فیبر نوری؛ از خاک‌برداری گسترده تا توقف در آستانه خانه‌ها

وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات در ماه‌های اخیر با انتشار مستمر آمار و اخبار متنوع، تصویری از پیشرفت چشمگیر پروژه ملی فیبر نوری در استان‌های گوناگون ترسیم کرده است. با این حال، برای ارزیابی واقعی موفقیت این طرح و سنجش کارآمدی سرمایه‌گذاری‌های انجام‌شده، ضروری است از لایه‌های سطحی اطلاع‌رسانی عبور کرده و داده‌های میدانی را با دقت بیشتری واکاوی کنیم.

در این راستا، وضعیت چهار استان تهران، اردبیل، خراسان رضوی و لرستان به عنوان نمونه‌هایی با تنوع جغرافیایی و جمعیتی، مورد بررسی دقیق‌تری قرار گرفته است.

تصویر رسمی پروژه در چهار استان

گزارش‌های مقامات استانی حاکی از پیشرفت‌های زیر است:

• استان تهران: اتصال بیش از ۱۶۰ هزار مشترک و هدف‌گذاری برای دستیابی به ۲۰ میلیون اتصال، با وجود چالش‌های هماهنگی با شهرداری.

• استان اردبیل: فراهم‌شدن امکان اتصال ۹۰ هزار خانوار و جذب ۱۰ هزار مشترک فعال، همچنین اجرای طرح جایگزینی کابل مسی با فیبر نوری.

• استان لرستان: پوشش کامل ۱۰ شهر و ثبت ۱۶ هزار اتصال فعال، با هدف نهایی پوشش ۳۳ شهر و ۳۶۰ هزار مشترک.

• استان خراسان رضوی: انجام ۱۲۹۲ کیلومتر حفاری و اتصال حدود ۲۱ هزار خانوار، با پیشرفت فیزیکی ۴۰ درصدی.

شکاف میان آمار و واقعیت میدانی

با نگاهی عمیق‌تر به این آمارها، چالش‌های پنهان و مشترکی در سراسر کشور نمایان می‌شود:

۱. فاصله چشمگیر میان پوشش و اتصال

مهم‌ترین شاخص ارزیابی موفقیت پروژه‌های ارتباطی، نرخ تبدیل پوشش به مشترک فعال است. آمارها در این زمینه تصویری نگران‌کننده ارائه می‌دهند: در لرستان تنها ۴.۴ درصد از ظرفیت پیش‌بینی‌شده به اتصال فعال منجر شده و در اردبیل این رقم حدود ۱۱ درصد است. ادعای تبدیل ۲۵ میلیون پوشش به ۲۰ میلیون اتصال در تهران نیز با توجه به هزینه‌های بالای تجهیزات برای خانوارها، هدفی دور از دسترس به نظر می‌رسد.

۲. موانع اداری و اختلاف با مدیریت شهری

پیشرفت پروژه در کلان‌شهرها با بن‌بست‌های بوروکراتیک جدی مواجه است. در تهران، وزیر ارتباطات شخصاً برای اخذ مجوزهای حفاری وارد مذاکره با شهرداری شده و در مشهد، رفع موانع نیازمند جلسات هفتگی در سطح استانداری است. در مقابل، شهرهای کوچک‌تر با مقاومت کمتری از سوی مدیریت شهری مواجه بوده‌اند.

۳. آمارسازی و ابهام در هویت مشترکان

بررسی‌ها نشان می‌دهد که بخشی از آمار اتصال‌ها ناشی از طرح جایگزینی کابل مسی با فیبر نوری است؛ به این معنا که بسیاری از مشترکان، مشتریان جدید نیستند، بلکه همان کاربران قدیمی با خطوط ارتقایافته محسوب می‌شوند. همچنین در برخی استان‌ها از اعلام میزان پوشش خودداری شده تا نرخ پایین جذب مشتری پنهان بماند. تفکیک نشدن مشترکان خانگی از سازمانی و اداری نیز از دیگر نقاط ابهام در آمارهای ارائه‌شده است.

۴. تبدیل پروژه فناوری به عملیات عمرانی

افتخار به آمار حفاری و کیلومترها کابل‌کشی، نشان‌دهنده رویکرد پیمانکارمحور به جای کاربرمحور در این پروژه است. تأکید بر شاخص‌های فیزیکی به جای معیارهای بهره‌مندی واقعی مردم، ماهیت اصلی طرح را از یک تحول فناورانه به یک پروژه صرفاً عمرانی تقلیل داده است.

جمع‌بندی؛ پروژه‌ای در آستانه خانه‌ها

بررسی وضعیت چهار استان نمونه، حقیقت تلخی را آشکار می‌سازد: پروژه ملی فیبر نوری در مرحله جذب مشتری و تجاری‌سازی با بحران جدی مواجه است. با وجود پیشرفت‌های فیزیکی قابل توجه در لایه حفاری و داکت‌گذاری، نرخ اتصال فعال در تمامی این استان‌ها پایین و اغلب زیر پنج درصد از ظرفیت نهایی باقی مانده است.

این شکاف عمیق نشان می‌دهد که طرح تاکنون بیشتر ماهیت یک پروژه سنگین عمرانی داشته تا یک تحول فناورانه؛ پروژه‌ای که توانسته کابل‌ها را با صرف هزینه‌های گزاف به پشت در خانه‌ها برساند، اما در ورود به منازل و روشن کردن پورت‌ها ناکام مانده است.

ریشه این ناکامی را باید در ترکیبی از موانع بوروکراتیک در کلان‌شهرها، دستکاری‌های آماری برای پنهان‌سازی عدم استقبال عمومی و مهم‌تر از همه، مدل اقتصادی ناکارآمد برای مصرف‌کننده نهایی جست‌وجو کرد. هزینه‌های بالای راه‌اندازی و خرید مودم، در کنار فقدان نیاز ضروری برای کاربران خانگی، سد اصلی این مسیر است.

تا زمانی که رویکرد سیاست‌گذار از گزارش‌دهی صرفاً کمّی به سمت سیاست‌های تحریک تقاضا از طریق یارانه تجهیزات، تقسیط هزینه‌ها و ارائه بسته‌های جذاب تغییر نکند، این سرمایه‌گذاری عظیم ملی در معرض خطر تبدیل شدن به شبکه‌ای از لوله‌های خالی و تاریک در زیر خیابان‌های شهر قرار خواهد داشت.