تاریخ انتشار : یکشنبه ۱ آذر ۱۴۰۵ - ۲۳:۴۰
کد خبر : 19680

رویا همتی در «میز فرهنگ»:

نظارت فرهنگی نباید به مسابقه آمار تبدیل شود

نظارت فرهنگی نباید به مسابقه آمار تبدیل شود
رویا همتی، پژوهشگر این اندیشگاه، در برنامه «میز فرهنگ» رادیو فرهنگ گفت شمار برنامه‌ها، تعداد مخاطبان و رضایت اعلام‌شده به‌تنهایی موفقیت سیاست‌های فرهنگی را نشان نمی‌دهد. به گفته او، نظارت مؤثر زمانی شکل می‌گیرد که پیامد واقعی فعالیت‌ها سنجیده شود و گروه‌های کمتر شنیده‌شده نیز امکان تأثیرگذاری بر تصمیم‌های فرهنگی را داشته باشند. این برنامه یکشنبه اول آذر ۱۴۰۵ با موضوع «نظارت بر فرهنگ؛ چه کسی بر ناظران نظارت می‌کند؟» و اجرای مهدی عباسی پخش شد.

به گزارش قاصدک شرق، برنامه «میز فرهنگ» رادیو فرهنگ، یکشنبه اول آذر ۱۴۰۵، با موضوع «نظارت بر فرهنگ؛ چه کسی بر ناظران نظارت می‌کند؟» و اجرای حامد عباسی پخش شد.

در این برنامه، دکتر عباس صفایی‌مهر، پژوهشگر حکمرانی فرهنگی و سیاست‌گذاری عمومی، به‌عنوان کارشناس حضوری و دکتر رویا همتی، پژوهشگر اندیشگاه روایت ایرانی، به‌عنوان کارشناس تلفنی حضور داشتند.

بخش گفت‌وگوی تلفنی با رویا همتی به دو مسئله اساسی اختصاص یافت: نخست، اعتبار علمی شاخص‌هایی که برای سنجش عملکرد نهادهای فرهنگی استفاده می‌شوند و دوم، نسبت میان قدرت، مشارکت اجتماعی و پاسخ‌گویی در نظارت فرهنگی.

همتی در این گفت‌وگو، با نقد ارزیابی‌های صرفاً کمّی، بر ضرورت استفاده از شواهد متنوع، شناخت آثار واقعی برنامه‌ها و فراهم‌کردن امکان مشارکت مؤثر گروه‌های مختلف اجتماعی در تصمیم‌گیری فرهنگی تأکید کرد.

آیا تعداد برنامه‌ها نشان‌دهنده موفقیت فرهنگی است؟

حامد عباسی، مجری برنامه: خانم دکتر همتی، می‌خواهم بحث را از یک چالش مهم روش‌شناختی آغاز کنیم. در ارزیابی دستگاه‌های فرهنگی، معمولاً شاخص‌هایی مانند تعداد برنامه‌ها، میزان مشارکت مخاطبان، بازدیدها یا رضایت اعلام‌شده مورد استفاده قرار می‌گیرد.

اما در مطالعات فرهنگی، میان خروجی یک برنامه، پیامد اجتماعی آن و اثری که واقعاً می‌توان به آن برنامه نسبت داد، تفاوت وجود دارد.

از نظر علمی، چگونه می‌توان تشخیص داد که یک شاخص نظارتی واقعاً کیفیت عملکرد فرهنگی را اندازه می‌گیرد و صرفاً تصویری عددی و گاه گمراه‌کننده از آن ارائه نمی‌دهد؟ به‌ویژه آنکه آثار فرهنگی ممکن است بلندمدت، غیرمستقیم و وابسته به عوامل متعدد اجتماعی باشند. چگونه می‌توان مانع شد که مدیران به‌جای بهبود عملکرد فرهنگی، صرفاً برای کسب امتیاز در شاخص‌های اداری فعالیت کنند؟

دکتر رویا همتی: به نظرم یکی از آسیب‌های جدی نظام ارزیابی فرهنگی این است که گاهی آنچه را اندازه‌گیری‌اش آسان‌تر است، جایگزین چیزی می‌کنیم که واقعاً اهمیت دارد.

برای مثال، یک دستگاه فرهنگی اعلام می‌کند که در طول سال پانصد نشست برگزار کرده، صد هزار مخاطب داشته یا چندین جشنواره اجرا کرده است. این اطلاعات برای گزارش عملکرد ضروری‌اند، اما هنوز به ما نمی‌گویند این فعالیت‌ها چه مسئله‌ای را حل کرده‌اند و چه تغییری در زندگی فرهنگی مردم به وجود آورده‌اند.

در روش‌شناسی پژوهش، مفهومی داریم به نام «روایی سازه»؛ به این معنا که باید مطمئن شویم شاخص انتخاب‌شده، واقعاً همان پدیده‌ای را اندازه می‌گیرد که قصد شناخت آن را داریم.

اگر هدف یک برنامه، افزایش مشارکت فرهنگی نوجوانان باشد، صرف شمارش تعداد شرکت‌کنندگان نمی‌تواند نشان دهد که مشارکت فرهنگی پایدار در میان آنان افزایش یافته است.

فرض کنید در شهری جشنواره تئاتر نوجوانان برگزار شده و اعلام می‌شود پنج هزار نفر در آن حضور داشته‌اند. این عدد به‌تنهایی مشخص نمی‌کند چند نفر برای نخستین بار امکان تماشای تئاتر پیدا کرده‌اند، چه تعداد از مخاطبان در آینده نیز به فعالیت‌های هنری علاقه نشان داده و در آن‌ها مشارکت کرده‌اند، یا آیا نوجوانان مناطق کم‌برخوردار هم فرصت استفاده از این برنامه را داشته‌اند.

حتی ممکن است بخش زیادی از شرکت‌کنندگان، همان مخاطبان همیشگی فعالیت‌های فرهنگی باشند. بنابراین، نمی‌توان از افزایش آمار حضور، مستقیماً به این نتیجه رسید که دسترسی فرهنگی در جامعه گسترش یافته است.

هر تغییری پس از اجرای یک برنامه، لزوماً نتیجه همان برنامه نیست

رویا همتی در ادامه پاسخ خود: مسئله دوم، موضوع «انتساب اثر» است. در مطالعات اجتماعی نمی‌توان هر تغییری را که پس از اجرای یک برنامه اتفاق می‌افتد، الزاماً نتیجه همان برنامه دانست.

برای نمونه، اگر میزان مطالعه نوجوانان در منطقه‌ای افزایش پیدا کند، باید بررسی کنیم که این تغییر تا چه اندازه ناشی از برنامه کتاب‌خوانی یک نهاد فرهنگی بوده و چه سهمی به عوامل دیگری مانند فعالیت مدارس، خانواده‌ها، کتابخانه‌ها و شبکه‌های اجتماعی مربوط است.

برای شناخت دقیق‌تر این مسئله، باید از ارزیابی چندروشی استفاده کنیم؛ یعنی داده‌های آماری، مصاحبه‌های کیفی، مشاهده رفتار مخاطبان و بررسی تغییرات در طول زمان را کنار یکدیگر قرار دهیم. در صورت امکان، مقایسه با گروه‌ها یا مناطق مشابه نیز می‌تواند به شناخت دقیق‌تر سهم برنامه کمک کند.

نکته سوم این است که شاخص نظارتی نباید خودش رفتار سازمان را منحرف کند.

وقتی موفقیت یک مدیر صرفاً بر اساس تعداد برنامه‌های برگزارشده سنجیده شود، ممکن است به‌جای سرمایه‌گذاری بر چند فعالیت عمیق و اثرگذار، تعداد زیادی برنامه کم‌اثر اجرا کند؛ زیرا در نظام ارزیابی، امتیاز بیشتری دریافت خواهد کرد.

در چنین شرایطی، شاخصی که قرار بوده به بهبود عملکرد کمک کند، ممکن است به عاملی برای افزایش فعالیت‌های کمّی و کاهش توجه به کیفیت تبدیل شود.

از نظر من، نظارت علمی بر فرهنگ سه شرط اساسی دارد: نخست اینکه شاخص‌ها با هدف واقعی سیاست تناسب داشته باشند؛ دوم اینکه ارزیابی بر شواهد متنوع و معتبر استوار باشد؛ و سوم اینکه نتایج ارزیابی، امکان اصلاح تصمیم‌ها را فراهم کنند.

در نهایت، نباید فقط بپرسیم چه تعداد برنامه فرهنگی برگزار شده است. باید بپرسیم این برنامه‌ها برای چه کسانی، با چه کیفیتی، در پاسخ به کدام نیاز و با چه پیامد قابل دفاعی اجرا شده‌اند.

مشارکت واقعی یا نمایشی؛ چه کسانی در نظارت فرهنگی شنیده می‌شوند؟

حامد عباسی، مجری برنامه: خانم دکتر همتی، اجازه بدهید بحث را به مسئله قدرت و نمایندگی اجتماعی در نظارت فرهنگی پیوند بزنیم.

گاهی گفته می‌شود حضور مردم و تشکل‌ها در فرایند نظارت، خودبه‌خود موجب افزایش پاسخ‌گویی می‌شود. اما در عمل ممکن است صدای گروه‌های پرنفوذ و پرمخاطب بیشتر شنیده شود و گروه‌هایی که دسترسی کمتری به نهادهای رسمی دارند، از همین فرایند مشارکت نیز کنار بمانند.

از منظر مطالعات فرهنگی، چگونه می‌توان میان مشارکت واقعی جامعه و مشارکت نمایشی یا گزینشی تفاوت گذاشت؟ چه سازوکاری لازم است تا نظارت مردمی به بازتولید نابرابری قدرت، حذف صداهای کم‌نماینده یا ابزاری برای کنترل فعالیت فرهنگی تبدیل نشود؟

دکتر رویا همتی: این پرسش به یکی از بنیادی‌ترین مباحث مطالعات فرهنگی مربوط می‌شود؛ یعنی رابطه میان فرهنگ، قدرت و امکان مشارکت گروه‌های مختلف اجتماعی.

وقتی می‌گوییم مردم باید در نظارت بر نهادهای فرهنگی مشارکت داشته باشند، ابتدا باید روشن کنیم منظورمان از مردم چه کسانی هستند.

جامعه مجموعه‌ای کاملاً یکدست نیست. گروه‌های مختلف از نظر سن، موقعیت اقتصادی، محل زندگی، زبان، امکانات و میزان دسترسی به نهادهای رسمی، شرایط یکسانی ندارند.

بنابراین، صرف اینکه یک دستگاه فرهنگی شورای مشورتی تشکیل دهد یا نظرسنجی برگزار کند، به معنای مشارکت واقعی جامعه نیست.

برای مثال، فرض کنید یک فرهنگ‌سرا از مخاطبان خود درباره کیفیت برنامه‌ها نظرسنجی می‌کند و هشتاد درصد پاسخ‌دهندگان رضایت دارند. این نتیجه در جای خود ارزشمند است؛ اما باید یک پرسش اساسی مطرح کنیم: کسانی که به دلیل هزینه، فاصله جغرافیایی، ساعت نامناسب یا محدودیت‌های جسمی، اساساً امکان حضور در فرهنگ‌سرا را نداشته‌اند، در این نظرسنجی چه جایگاهی دارند؟

در روش‌شناسی پژوهش، این مسئله با مفهوم «سوگیری انتخاب» ارتباط دارد. اگر فقط تجربه کسانی را بررسی کنیم که توانسته‌اند از خدمات استفاده کنند، ممکن است درباره کیفیت دسترسی عمومی به نتیجه‌ای نادرست برسیم.

از منظر مطالعات فرهنگی، مسئله عمیق‌تر هم می‌شود. باید بپرسیم چه گروه‌هایی قدرت بیشتری برای بیان مطالبات خود دارند، چه کسانی راحت‌تر با مدیران ارتباط برقرار می‌کنند و در نهایت، نظر چه کسانی به تصمیم رسمی تبدیل می‌شود.

ممکن است یک انجمن شناخته‌شده هنری به‌آسانی در جلسات مشورتی حضور پیدا کند، اما هنرمندان مستقل یا گروه‌های فرهنگی مناطق دورتر چنین امکانی نداشته باشند.

در این وضعیت، مشارکت در ظاهر عمومی است، اما در عمل ممکن است همان روابط نابرابر پیشین را بازتولید کند.

وقتی از مردم نظرخواهی می‌شود، اما تصمیم از قبل گرفته شده است

رویا همتی در ادامه: در اینجا می‌توان از مفهوم «مشارکت نمایشی» سخن گفت؛ وضعیتی که در آن از مردم نظرخواهی می‌شود، اما امکان واقعی برای تأثیرگذاری بر تصمیم وجود ندارد.

فرض کنید یک دستگاه فرهنگی ابتدا بودجه و برنامه‌های خود را تصویب می‌کند و پس از آن، جلسه‌ای برای شنیدن نظر مردم برگزار می‌کند.

چنین جلسه‌ای ممکن است اطلاعات مفیدی برای بهبود اجرای برنامه فراهم کند، اما نمی‌توان ادعا کرد که مردم در انتخاب سیاست یا تعیین اولویت‌های اصلی مشارکت داشته‌اند.

اگر قرار است مشارکت اجتماعی واقعی باشد، باید زمانی اتفاق بیفتد که هنوز امکان تغییر تصمیم وجود دارد.

به نظرم برای جلوگیری از مشارکت نمایشی، سه سازوکار جدی ضرورت دارد.

نخست، تنوع و شمول مشارکت است. نهاد فرهنگی باید فعالانه دیدگاه گروه‌هایی را دریافت کند که معمولاً در جلسات رسمی حضور ندارند؛ نه اینکه تنها منتظر مراجعه افراد شناخته‌شده یا مخاطبان همیشگی باشد.

دوم، استقلال مشارکت‌کنندگان است. اگر تشکل‌ها و کارشناسان احساس کنند که بیان نقد ممکن است فرصت فعالیت یا دریافت حمایت آنان را از بین ببرد، نمی‌توان انتظار داشت مشارکتی صریح و واقعی شکل بگیرد.

بنابراین، فرایندهای مشورتی باید به‌گونه‌ای طراحی شوند که افراد و گروه‌ها بتوانند دیدگاه مستقل خود را بدون نگرانی از پیامدهای ناموجه بیان کنند.

سوم، پاسخ‌گویی درباره نتیجه مشارکت است. دستگاه فرهنگی باید روشن کند کدام پیشنهادهای مردم پذیرفته شده، کدام پیشنهادها پذیرفته نشده و دلایل این تصمیم‌ها چه بوده است. همچنین باید مشخص باشد که نتایج تصمیم در چه زمانی ارزیابی می‌شود و در صورت ضرورت، چه امکانی برای اصلاح آن وجود دارد.

نظارت مردمی نباید حقوق گروه‌های کم‌مخاطب را نادیده بگیرد

رویا همتی: البته نکته مهم دیگری را هم نباید فراموش کنیم. نظارت مردمی به معنای آن نیست که تمام تصمیم‌های فرهنگی صرفاً تابع رأی اکثریت شوند.

ممکن است یک فعالیت فرهنگی مخاطبان محدودی داشته باشد، اما از نظر حفظ تنوع فرهنگی، توسعه خلاقیت یا تأمین حقوق گروه‌های کمتر برخوردار، اهمیت زیادی پیدا کند.

بنابراین، نظارت مشارکتی باید دو مسئولیت را هم‌زمان دنبال کند: از یک سو، صدای مردم را به فرایند تصمیم‌گیری وارد کند و از سوی دیگر، از حقوق گروه‌های کم‌نماینده و استقلال فعالیت فرهنگی محافظت کند.

در نهایت، معیار مشارکت واقعی این نیست که چند نفر در یک جلسه حاضر شده‌اند؛ معیار این است که چه کسانی فرصت بیان نظر داشته‌اند، تا چه اندازه توانسته‌اند بر تصمیم اثر بگذارند و نهاد تصمیم‌گیر چقدر حاضر است درباره انتخاب‌های خود پاسخ دهد.

از این منظر، مشارکت عمومی زمانی به نظارت مؤثر تبدیل می‌شود که از یک اقدام نمایشی فراتر برود و به بخشی از سازوکار واقعی تصمیم‌گیری، اعمال قدرت و پاسخ‌گویی فرهنگی تبدیل شود.

پایان گفت‌وگو؛ تأکید بر نظارت علمی و پاسخ‌گویی فرهنگی

حامد عباسی: خانم دکتر رویا همتی، از شما برای این توضیحات دقیق و حضور در برنامه «میز فرهنگ» بسیار سپاسگزاریم.

دکتر رویا همتی: من هم از شما و شنوندگان عزیز رادیو فرهنگ سپاسگزارم. خدا نگهدار.

گفت‌وگوی رویا همتی در برنامه «میز فرهنگ» بر دو ضرورت مکمل در حکمرانی فرهنگی متمرکز بود: ارزیابی عملکرد نهادهای فرهنگی بر اساس شواهد معتبر و پیامدهای واقعی، و تبدیل مشارکت اجتماعی از یک فعالیت تشریفاتی به سازوکاری مؤثر در تصمیم‌گیری.

در این رویکرد، موفقیت نهاد فرهنگی تنها با افزایش تعداد برنامه‌ها، مخاطبان یا گزارش‌های اداری سنجیده نمی‌شود؛ بلکه باید روشن باشد فعالیت‌ها چه مسئله‌ای را حل کرده‌اند، چه گروه‌هایی از آن‌ها بهره‌مند شده‌اند و نتایج ارزیابی چگونه به اصلاح تصمیم‌های بعدی کمک می‌کند.

همچنین نظارت مردمی زمانی واجد معناست که گروه‌های مختلف، از جمله شهروندان و فعالان فرهنگیِ کمتر برخوردار از فرصت مشارکت، امکان بیان دیدگاه مستقل داشته باشند و نهادهای تصمیم‌گیر نیز درباره پذیرش یا رد پیشنهادهای آنان پاسخ‌گو باشند.

برنامه «میز فرهنگ» با اجرای حامد عباسی و با حضور کارشناسی دکتر عباس صفایی‌مهر در استودیو و دکتر رویا همتی در ارتباط تلفنی، از رادیو فرهنگ پخش شد. مسئولیت هماهنگی این برنامه بر عهده بهار آزادی بود.

 

 

ارسال نظر شما
مجموع نظرات : 0 در انتظار بررسی : 0 انتشار یافته : 0
  • نظرات ارسال شده توسط شما، پس از تایید توسط مدیران سایت منتشر خواهد شد.
  • نظراتی که حاوی تهمت یا افترا باشد منتشر نخواهد شد.
  • نظراتی که به غیر از زبان فارسی یا غیر مرتبط با خبر باشد منتشر نخواهد شد.

2 × سه =