تاریخ انتشار : شنبه 30 آبان 1405 - 23:52
کد خبر : 19636

برنامه رادیویی

«تمدن نوین» در رادیو فرهنگ؛ از معنای تمدن تا گسست‌های تمدنی

«تمدن نوین» در رادیو فرهنگ؛ از معنای تمدن تا گسست‌های تمدنی
عباس صفایی‌مهر در نخستین قسمت از برنامه تمدن نوین گفت: تمدن یک امر ویترینی و دور از دسترس نیست؛ تمدن، همان کیفیت زندگی روزمره ماست. معلم، کشاورز، صنعتگر، دانشمند و هنرمند، هر یک آجر به آجر این بنا را می‌سازند.

به گزارش خبرنگار قاصدک شرق، نخستین قسمت از برنامه «تمدن نوین» از گروه تاریخ و اندیشه رادیو فرهنگ، با کارشناسی عباس صفایی‌مهر، پژوهشگر اندیشگاه روایت ایرانی، و اجرای یاسر دعاگو پخش شد. در این برنامه، مباحثی چون معنای تمدن و تفاوت آن با فرهنگ، نسبت تمدن‌های باستانی، غربی و اسلامی، مفهوم تمدن نوین اسلامی در اندیشه رهبر شهید و شکل‌های گسست تمدنی بررسی شد.

تمدن؛ همان زندگی روزمره ما

صفایی‌مهر در آغاز این گفت‌وگو، بحث را از یک تجربه روزمره آغاز کرد و گفت: «صبح که از خانه بیرون می‌آییم، فرزندمان را به مدرسه می‌رسانیم، وارد محل کار می‌شویم یا برای انجام کاری به یک اداره مراجعه می‌کنیم، با مجموعه‌ای از رفتارها و قواعد روبه‌رو هستیم. اینکه آموزش چگونه انجام می‌شود، کار چه منزلتی دارد، مردم چقدر به یکدیگر اعتماد می‌کنند و مسئولان چگونه پاسخ می‌دهند، همگی با کیفیت زندگی جمعی ما ارتباط دارند. بحث تمدن، در همین کیفیت زندگی جمعی حضور دارد.»

او با اشاره به تعریف‌های مختلف از تمدن تصریح کرد: «برخی بر شهرنشینی و سازمان سیاسی تأکید کرده‌اند، برخی بر دانش و هنر و گروهی بر مجموعه روابط اقتصادی و اجتماعی. ویل دورانت، در آغاز کتاب تاریخ تمدن، بر نظمی اجتماعی تأکید می‌کند که امکان خلاقیت فرهنگی را فراهم می‌سازد. در توضیح او، اقتصاد، سازمان سیاسی، اخلاق، دانش و هنر در کنار یکدیگر قرار دارند.»

این پژوهشگر تمدنی، تعریف خود را از تمدن چنین بیان کرد: «تمدن، شیوه تاریخی و نسبتاً پایدار سامان‌دادن به زندگی جمعی است؛ شیوه‌ای که در نهادها، دانش، فناوری، اقتصاد، هنر و روابط اجتماعی آشکار می‌شود. در این تعریف، تمدن حاصل تلاش نسل‌هاست. فقط پادشاهان و فرمانروایان آن را نمی‌سازند. معلم، کشاورز، صنعتگر، دانشمند، هنرمند و مدیر، هرکدام سهمی در ساختن آن دارند. حتی در ساخت تخت جمشید، الواحی به دست آمده که نشان می‌دهد اقوام و گروه‌های مختلف، مصالح و هنر خود را برای ساختن آن آورده‌اند.»

تفاوت فرهنگ و تمدن؛ از ارزش تا نهاد

صفایی‌مهر در پاسخ به پرسش مجری درباره تفاوت فرهنگ و تمدن اظهار کرد: «فرهنگ بیشتر به معناها، باورها، ارزش‌ها، زبان و عادت‌های آموخته‌شده زندگی مربوط می‌شود. تمدن، سازمان‌یافتن گسترده و تاریخی این زندگی را پیش چشم ما می‌گذارد.»

او با آوردن دو مثال، این تفاوت را روشن‌تر کرد: «احترام به دانایی یک ارزش فرهنگی است. وقتی این ارزش در مدرسه، کتابخانه، تربیت معلم، حمایت از پژوهش و دسترسی مردم به دانش استمرار پیدا می‌کند، با یک ظرفیت تمدنی روبه‌رو می‌شویم. یا کمک به دیگران، رفتاری اخلاقی است. وقتی این رفتار در نهادی مانند وقف سازمان پیدا می‌کند و نسل‌ها هزینه آموزش یا درمان را تأمین می‌کند، اثر تمدنی پیدا می‌کند.»

این کارشناس رادیو فرهنگ با تأکید بر پیوند فرهنگ و تمدن افزود: «ارزش‌های ما بر نهادها اثر می‌گذارند و نهادها هم رفتارها و عادت‌های ما را شکل می‌دهند. یک نکته را هم باید از ابتدا روشن کنیم: وقتی از تمدن صحبت می‌کنیم، منظورمان برترشمردن ذاتی یک قوم یا بی‌فرهنگ‌دانستن دیگران نیست. موضوع ما شناخت تجربه‌های متفاوت انسان‌ها در ساختن زندگی جمعی است.»

تمدن باستانی، غربی و اسلامی؛ سه عنوان، سه معیار

صفایی‌مهر در پاسخ به پرسش دوم درباره تفاوت تمدن‌های باستانی، غربی و اسلامی گفت: «این عنوان‌ها بر اساس یک معیار واحد ساخته نشده‌اند. باستانی بیشتر به زمان اشاره دارد؛ غربی یک عنوان تاریخی و جغرافیایی است و اسلامی به نقش یک دین و حوزه فرهنگی در شکل‌گیری زندگی جمعی اشاره می‌کند. بنابراین نباید تصور کنیم که این‌ها سه گروه کاملاً جدا و هم‌ردیف‌اند.»

او با اشاره به تمدن‌های باستانی توضیح داد: «وقتی از تمدن‌های باستانی حرف می‌زنیم، منظور یک تمدن واحد نیست. از تجربه‌هایی مانند تمدن‌های میان‌رودان، مصر، ایران، هند، چین، یونان و روم صحبت می‌کنیم که تفاوت‌های فراوانی داشته‌اند. آنچه در مطالعه این تمدن‌ها اهمیت دارد، فقط بناهای بزرگ یا فتوحات نیست. باید ببینیم مردم چگونه آب را مدیریت می‌کردند، چگونه تولید و تجارت داشتند، اطلاعات را ثبت می‌کردند و تجربه خود را به نسل بعد می‌رساندند.»

این پژوهشگر درباره تمدن غربی نیز اظهار کرد: «درباره تمدن غربی هم با یک جامعه یکدست روبه‌رو نیستیم. معمولاً منظور، مجموعه‌ای از سنت‌ها و نهادهای تاریخی است که در اروپا تحول پیدا کرده و سپس، به‌ویژه در آمریکای شمالی، گسترش یافته‌اند. میراث یونانی و رومی، مسیحیت، رنسانس، اصلاح دینی، انقلاب علمی، روشنگری و صنعتی‌شدن، از زمینه‌های مهم شناخت این تجربه‌اند. برای فهم آن باید هم دستاوردهای علمی و نهادی را بررسی کرد و هم تاریخ استعمار، جنگ، نابرابری و نقدهایی را که درون همان جوامع شکل گرفته است.»

صفایی‌مهر در ادامه به دو کاربرد مهم تمدن اسلامی اشاره کرد و گفت: «نخست، تمدن اسلامی به‌عنوان یک تجربه تاریخی؛ یعنی مجموعه‌ای از دانش‌ها، هنرها، نهادها و مناسبات اجتماعی که پس از ظهور اسلام، در سرزمین‌های مختلف شکل گرفت و گسترش یافت. در این تجربه، اسلام و زبان عربی جایگاه مهمی داشتند، اما ملت‌ها، زبان‌ها و حتی پیروان ادیان مختلف در آن مشارکت کردند. سهم ایرانیان در دانش، فلسفه، ادبیات، هنر و سازمان اداری، بخشی مهم از همین تاریخ است. پس تمدن اسلامی را نمی‌توان به یک قوم، یک زبان یا یک حکومت محدود کرد.»

او افزود: «کاربرد دوم، تمدن اسلامی به‌عنوان یک افق مطلوب است؛ یعنی اینکه زندگی جمعی بر پایه ارزش‌های اسلامی چگونه باید سامان پیدا کند. در اینجا، از وضعی سخن می‌گوییم که باید با معیارهایی مانند عدالت، کرامت انسان، اخلاق و علم سنجیده شود. این تفاوت مهم است: در یک بحث، می‌پرسیم در تاریخ چه اتفاقی افتاده است؛ در بحث دیگر، می‌پرسیم چه جامعه‌ای می‌خواهیم بسازیم.»

تمدن نوین اسلامی؛ نوین‌بودن به چه معناست؟

صفایی‌مهر در پاسخ به پرسش سوم درباره مفهوم تمدن نوین اسلامی و جایگاه آن در اندیشه رهبر شهید گفت: «مسئله اصلی این است که ارزش‌های اسلامی چگونه در شرایط امروز، در نهادها و روابط زندگی ما تحقق پیدا کنند. واژه نوین در اینجا اهمیت دارد. مسائل امروز، عین مسائل چند قرن پیش نیست. ما اکنون با هوش مصنوعی، ارتباطات جهانی، شهرهای بزرگ، بحران‌های محیط زیستی و شکل‌های تازه کار و آموزش روبه‌رو هستیم. تجربه تاریخی می‌تواند به ما قدرت اندیشیدن بدهد، اما پاسخ‌دادن به این مسائل، شناخت دقیق جهان امروز را هم لازم دارد. نمی‌توان فقط صورت ظاهری زندگی گذشته را تکرار کرد و انتظار داشت مسائل تازه حل شوند.»

او با اشاره به اندیشه رهبر شهید درباره نسبت پیشرفت مادی و شیوه زندگی مردم توضیح داد: «ایشان در بیانات سال ۱۳۹۱ درباره سبک زندگی، میان بخش ابزاری تمدن، مانند علم و صنعت و اقتصاد، و بخش اصلی آن، یعنی شیوه و فرهنگ زندگی، تمایز می‌گذاشتند. اهمیت این بحث برای ما آن است که در کنار افزایش توان علمی و اقتصادی، از کیفیت روابط انسانی هم بپرسیم. اینکه جامعه چه اندازه تولید می‌کند مهم است؛ اینکه حاصل این تولید چگونه به زندگی مردم می‌رسد، چه فرصت‌هایی ایجاد می‌کند و با چه مناسباتی همراه است نیز اهمیت دارد.»

این کارشناس رادیو فرهنگ برای ملموس‌شدن موضوع، یک مثال مطرح کرد: «یک بیمارستان را در نظر بگیرید. تجهیزات پیشرفته و دانش پزشکی ضروری‌اند. در کنار آن‌ها، دسترسی عادلانه مردم، احترام به بیمار، مسئولیت‌پذیری و اعتماد هم اهمیت دارند. کیفیت زندگی، از کنار هم قرارگرفتن این عناصر ساخته می‌شود. ممکن است یک عمل در اتاق عمل با بهترین تجهیزات انجام شود، اما بیمار در مراقبت‌های پس از عمل از دست برود. این نشان می‌دهد که هیچ‌کدام از این عناصر را نمی‌توان نادیده گرفت.»

صفایی‌مهر در ادامه به نقش مردم در اندیشه رهبر شهید اشاره کرد و گفت: «ایشان در دیدار ائمه جمعه در دی‌ماه ۱۴۰۲، رسیدن به اهداف اسلامی و در نهایت تمدن اسلامی را وابسته به خواست، حضور و اقدام مردم می‌دانستند. از این منظر، مردم باید امکان ابتکار، مشارکت و اثرگذاری داشته باشند. فعالیت یک معلم، تأسیس یک مجموعه تولیدی، شکل‌گیری یک تعاونی یا تلاش برای حل مسئله‌ای در محله، می‌تواند سهمی در ساختن زندگی مطلوب داشته باشد.»

او با تأکید بر اینکه تمدن از دل زندگی روزمره بیرون می‌آید، افزود: «در کنار این‌ها، عدالت، کرامت انسان، اخلاق، پیشرفت علمی و مسئولیت اجتماعی، از محورهایی‌اند که در منابع مربوط به تمدن نوین اسلامی مورد بحث قرار گرفته‌اند. برداشت من این است که برای جدی‌شدن این گفت‌وگو، باید بتوانیم این مفاهیم را به پرسش‌های مشخص تبدیل کنیم: مدرسه ما چه انسانی تربیت می‌کند؟ سازمان ما چقدر پاسخ‌گوست؟ دانش ما کدام مسئله را حل می‌کند؟ و مردم چه اندازه در تصمیم‌هایی که بر زندگی‌شان اثر دارد، نقش دارند؟ از این مسیر، آرمان تمدنی به موضوعی قابل مطالعه و قابل پیگیری تبدیل می‌شود.»

گسست تمدنی؛ هشت شکل از قطع‌شدن پیوندها

صفایی‌مهر در پاسخ به پرسش چهارم درباره گسست تمدنی گفت: «گسست تمدنی را می‌توان آسیب‌دیدن یا قطع‌شدن پیوندهایی دانست که دانش، تجربه، نهادها و توانایی‌های یک جامعه را از نسلی به نسل دیگر منتقل می‌کنند. البته هر تغییری، گسست نیست. گاهی تغییر، امکان نوسازی و ادامه حیات جامعه را فراهم می‌کند. سقوط یک حکومت هم لزوماً به معنای پایان یک تمدن نیست؛ زبان، هنر، دانش و نهادهای اجتماعی ممکن است پس از تغییر قدرت سیاسی، به زندگی خود ادامه دهند.»

او در ادامه، هشت صورت گسست را از یکدیگر تفکیک کرد و تأکید کرد: «این تقسیم‌بندی، چارچوب توضیحی گفت‌وگوی ماست و همه پژوهشگران الزاماً از همین دسته‌بندی استفاده نمی‌کنند.»

به گفته صفایی‌مهر، نخستین شکل گسست، «گسست در حافظه تاریخی» است: «یعنی جامعه رابطه آگاهانه خود را با تجربه‌های گذشته از دست بدهد؛ نداند چه مسئله‌هایی داشته و چگونه با آن‌ها مواجه شده است. حافظه تاریخی، هم شناخت دستاوردهاست و هم شناخت خطاها. بدون هر دو، یادگیری از گذشته ناقص می‌ماند.»

دومین شکل، «گسست در انتقال دانش و مهارت» است: «ممکن است تجربه یک معلم، صنعتگر یا پژوهشگر، با کناررفتن او از دست برود؛ چون راهی برای ثبت، آموزش و ادامه‌دادنش فراهم نشده است. در مقیاس بزرگ‌تر، ضعیف‌شدن پیوند آموزش و پژوهش با نیازهای جامعه هم می‌تواند توان بازتولید دانش را کاهش دهد.»

سومین شکل، «گسست نهادی» است: «نهادها باید تجربه بیندوزند و مسئولیتشان استمرار داشته باشد. وقتی با تغییر هر مدیر، همه برنامه‌ها از ابتدا شروع می‌شود، بخشی از حافظه سازمانی از بین می‌رود. جامعه برای پیشرفت، به امکان اصلاح همراه با تداوم نیاز دارد.»

چهارمین شکل، «گسست در پیوندهای اجتماعی» است: «زندگی جمعی بدون اعتماد و همکاری دشوار می‌شود. اگر مردم احساس کنند قواعد برای همه یکسان نیست یا همکاری نتیجه‌ای ندارد، مشارکت کاهش پیدا می‌کند. ممکن است امکانات وجود داشته باشد، اما توان استفاده جمعی از آن‌ها ضعیف شود.»

پنجمین شکل، «فاصله‌افتادن میان ارزش‌های اعلام‌شده و تجربه زندگی مردم» است: «اگر از عدالت و کرامت سخن بگوییم، اما فرد در اداره، مدرسه، بازار یا محیط کار، تجربه متفاوتی داشته باشد، باورپذیری این ارزش‌ها آسیب می‌بیند. به همین دلیل، گفت‌وگوی تمدنی باید به رفتار نهادها و نتیجه سیاست‌ها هم برسد.»

ششمین شکل، «گسست اقتصادی و تولیدی» است: «جامعه باید بتواند دانش و مهارت خود را به تولید و تأمین نیازهایش پیوند بدهد. ارتباط با جهان ضروری است؛ پرسش این است که در این ارتباط، چه می‌آموزیم، چه می‌سازیم و چه سهمی در تولید دانش، کالا و خدمات داریم.»

هفتمین شکل، «گسست سرزمینی و محیط زیستی» است: «آب، خاک و امکان سکونت، پایه‌های زندگی جمعی‌اند. وقتی این پایه‌ها آسیب ببینند، تولید، مهاجرت، روابط محلی و استمرار زندگی در یک منطقه نیز تحت تأثیر قرار می‌گیرد. از این جهت، مراقبت از محیط زیست، بخشی از مسئولیت ما در برابر آینده است.»

هشتمین شکل، «گسست ناشی از جنگ و تخریب گسترده» است: «جنگ می‌تواند جان انسان‌ها، زیرساخت‌ها، مراکز آموزشی و میراث فرهنگی را از بین ببرد و زنجیره انتقال تجربه را مختل کند. البته توان بازسازی جوامع یکسان نیست؛ اعتماد، همکاری و نهادهای باقی‌مانده می‌توانند به بازسازی کمک کنند.»

صفایی‌مهر در جمع‌بندی این بخش گفت: «این عوامل معمولاً جدا از یکدیگر عمل نمی‌کنند. ضعف اقتصادی می‌تواند اعتماد را فرسوده کند؛ بحران محیط زیستی می‌تواند به مهاجرت بینجامد؛ و بی‌ثباتی نهادی می‌تواند انتقال دانش را مختل کند. فایده شناخت این گسست‌ها برای امروز ما، پیدا‌کردن محل‌هایی است که باید پیوندها را تقویت کنیم: پیوند نسل‌ها با تجربه تاریخی، دانشگاه با مسئله‌های جامعه، مسئولیت با پاسخ‌گویی و پیشرفت با زندگی مردم.»

او در پایان این قسمت از برنامه، پرسش اصلی را این‌گونه مطرح کرد: «چه باید بکنیم که جامعه، توان یادگیری، همکاری و ساختن آینده را حفظ کند؟ در قسمت‌های بعد، می‌توانیم هر بار یکی از این زمینه‌ها را دقیق‌تر بررسی کنیم.»

شناسنامه برنامه

بخشاطلاعات
برنامهتمدن نوین
شبکهرادیو فرهنگ
گروهتاریخ و اندیشه
کارشناسعباس صفایی‌مهر، پژوهشگر اندیشگاه روایت ایرانی
مجرییاسر دعاگو
تهیه‌کنندهاسماعیل شامانیان

 

ارسال نظر شما
مجموع نظرات : 0 در انتظار بررسی : 0 انتشار یافته : 0
  • نظرات ارسال شده توسط شما، پس از تایید توسط مدیران سایت منتشر خواهد شد.
  • نظراتی که حاوی تهمت یا افترا باشد منتشر نخواهد شد.
  • نظراتی که به غیر از زبان فارسی یا غیر مرتبط با خبر باشد منتشر نخواهد شد.

twenty − 2 =