برنامه میز فرهنگ
از نظرسنجی تا تصمیم؛ چرا نظر مردم باید پیش از بستن بودجه پرسیده شود؟

به گزارش خبرنگار فرهنگی قاصدک شرق، برنامه «میز فرهنگ» رادیو فرهنگ روز سهشنبه ۲۶ آبان ۱۴۰۵ با موضوع «تصمیمگیری فرهنگی بر اساس نیاز مردم یا برداشت مدیران؟» و اجرای ناصر قوامپور برگزار شد.
در این برنامه، مرتضی یادگاری بهعنوان کارشناس حضوری و مهدی پوراکبری، پژوهشگر اندیشگاه روایت ایرانی، بهعنوان کارشناس تلفنی حضور داشتند.
بخش گفتوگو با پوراکبری به دو مسئله اساسی در سیاستگذاری فرهنگی اختصاص یافت: نخست، چگونگی تشخیص نیاز واقعی مردم در شرایطی که میان علاقه اظهارشده و میزان مشارکت آنان فاصله وجود دارد؛ و دوم، سازوکارهایی که میتوان از طریق آنها مشارکت عمومی را به بخشی مؤثر و پاسخگو از تصمیمگیری فرهنگی تبدیل کرد.
پرسش اول مجری: اگر مردم به یک برنامه علاقه داشته باشند، اما در آن شرکت نکنند، مدیر چگونه باید تصمیم بگیرد؟
ناصر قوامپور در نخستین پرسش خود از مهدی پوراکبری گفت:
«اگر نظرسنجی از علاقه مردم به یک برنامه فرهنگی خبر بدهد، اما آمار حضور پایین باشد، مدیر از کجا بفهمد با نبود تقاضا روبهروست، با مانع دسترسی یا با برنامهای که درست طراحی نشده؟ پیش از تصمیم برای توقف یا گسترش برنامه، چه شواهدی لازم است؟»
پوراکبری در پاسخ، با تأکید بر ضرورت تفکیک میان علاقه مردم و امکان واقعی مشارکت آنان، اظهار کرد:
«آمار حضور به ما میگوید مردم در شرایطی که برایشان فراهم کردهایم، چقدر در برنامه شرکت کردهاند؛ اما بهتنهایی نشان نمیدهد اگر شرایط تغییر کند، رفتار آنان چگونه خواهد بود. در سیاستگذاری فرهنگی باید میان دو مفهوم تفاوت قائل شویم؛ یکی ترجیح اظهارشده، یعنی آنچه مردم در نظرسنجیها بیان میکنند و دیگری رفتار مشاهدهشده، یعنی انتخابی که در شرایط و امکانات واقعی انجام میدهند.»
وی توضیح داد که رفتار فرهنگی افراد تحت تأثیر مجموعهای از شرایط شکل میگیرد و نمیتوان از یک شاخص، مانند تعداد شرکتکنندگان، به نتیجهای قطعی درباره علاقه یا بیعلاقگی جامعه رسید.
به گفته این پژوهشگر، ممکن است فردی علاقهمند به تئاتر باشد، اما اجرای نمایشی در ساعت هشت شب و در مکانی دور از محل سکونتش، عملاً امکان حضور را از او سلب کند. در مقابل، ممکن است شخصی در نظرسنجی به یک فعالیت فرهنگی ابراز علاقه کند، اما هنگام برگزاری برنامه، حاضر نباشد برای شرکت در آن وقت اختصاص دهد.
پوراکبری تأکید کرد که هر دو وضعیت از منظر تصمیمگیری فرهنگی اهمیت دارند؛ زیرا در یکی مسئله اصلی به محدودیت دسترسی مربوط میشود و در دیگری ممکن است میزان تقاضای واقعی کمتر از علاقهای باشد که در نظرسنجی اظهار شده است.
اشتباه در تشخیص مسئله، به تصمیمهای اشتباه فرهنگی منجر میشود
پوراکبری برای روشنترشدن موضوع، به مثال برگزاری نشست کتابخوانی برای نوجوانان اشاره کرد و گفت:
«فرض کنیم یک کتابخانه برای نوجوانان نشست کتابخوانی برگزار میکند. در نظرسنجیها استقبال مناسبی دیده میشود، اما هنگام برگزاری، تعداد کمی در برنامه حضور پیدا میکنند. در چنین شرایطی دستکم سه احتمال وجود دارد؛ ممکن است نوجوانان به موضوع کتابخوانی علاقه داشته باشند، اما قالب سخنرانی را نپسندند. احتمال دیگر این است که زمان برگزاری با ساعت مدرسه یا رفتوآمد آنان سازگار نباشد. احتمال سوم هم این است که پرسش نظرسنجی بیش از اندازه کلی طراحی شده و علاقه به کتاب را سنجیده باشد، نه علاقه به شرکت در همان نشست.»
وی با بیان اینکه هر یک از این احتمالات به تصمیم متفاوتی منجر میشود، افزود:
«اگر علت را اشتباه تشخیص دهیم، ممکن است برنامهای را حذف کنیم که برای موفقیت فقط به تغییر ساعت برگزاری نیاز داشته است. از طرف دیگر، ممکن است برای برنامهای بودجه تبلیغاتی بیشتری اختصاص دهیم، در حالی که مشکل اصلی، نامناسببودن قالب و شیوه اجرای آن است.»
این پژوهشگر اندیشگاه روایت ایرانی، تشخیص درست مسئله را یکی از پیششرطهای استفاده مؤثر از منابع فرهنگی دانست و تصریح کرد که مدیران باید پیش از تصمیمگیری درباره ادامه یا توقف فعالیتها، مشخص کنند ضعف مشاهدهشده ناشی از خود ایده فرهنگی است یا از شیوه عرضه و دسترسی مخاطبان به آن.
ضرورت استفاده همزمان از نظرسنجی، دادههای رفتاری و گفتوگو با مخاطبان
پوراکبری در ادامه، «مثلثسازی شواهد» را بهعنوان روشی برای شناخت دقیقتر نیاز فرهنگی معرفی کرد و توضیح داد:
«منظور از مثلثسازی این است که یک مسئله را با چند نوع داده بررسی کنیم. نظرسنجی میتواند اطلاعاتی درباره علاقه مردم ارائه دهد، اما لازم است مسیر اطلاعرسانی، ثبتنام و حضور واقعی مخاطبان را نیز بررسی کنیم. علاوه بر این، باید با کسانی گفتوگو کنیم که اصلاً ثبتنام نکردهاند یا با وجود ثبتنام، در برنامه حاضر نشدهاند.»
وی خاطرنشان کرد که محدودکردن شناخت مخاطب به افرادی که در برنامه حضور دارند، ممکن است تصویر ناقصی از نیازهای جامعه ایجاد کند.
به گفته پوراکبری، گفتوگو با شرکتکنندگان برای ارزیابی کیفیت برنامه ارزشمند است، اما مشکلات کسانی را که به دلایل مختلف نتوانستهاند در آن حضور پیدا کنند، آشکار نمیکند.
او بر این اساس تأکید کرد که شناخت نیازهای فرهنگی باید افراد حاضر و غایب را در بر بگیرد؛ زیرا بخشی از موانع مشارکت دقیقاً در تجربه کسانی نهفته است که امکان استفاده از خدمات فرهنگی را پیدا نکردهاند.
اجرای آزمایشی برنامهها پیش از تخصیص بودجه گسترده
این پژوهشگر در ادامه، استفاده از اجرای آزمایشی را یکی از روشهای عملی برای کاهش خطا در تصمیمگیری دانست.
پوراکبری گفت:
«پیش از آنکه بودجه بزرگی برای توسعه یک برنامه اختصاص دهیم، میتوانیم اجرای آزمایشی طراحی کنیم. برای مثال، موضوع و قالب یک نشست را ثابت نگه داریم و زمان برگزاری را تغییر دهیم. اگر شرایط دو اجرا تا حد امکان مشابه باشد، تفاوت میزان حضور میتواند سرنخی درباره تأثیر زمان برگزاری در اختیار ما قرار دهد.»
وی البته تأکید کرد که مشاهده تفاوت میان دو اجرا، بهتنهایی برای اثبات قطعی علت کافی نیست و مدیران باید در تفسیر نتایج احتیاط کنند.
پوراکبری همچنین پیشنهاد کرد که ارزیابی برنامهها به تعداد افراد حاضر محدود نشود و شاخصهایی مانند جذب مخاطبان جدید و بازگشت شرکتکنندگان در برنامههای بعدی نیز مورد توجه قرار گیرد.
او توضیح داد که چنین اطلاعاتی میتواند تصویری دقیقتر از کیفیت ارتباط برنامه با مخاطبان و ظرفیت استمرار آن ارائه دهد.
این پژوهشگر در جمعبندی پاسخ نخست خود تأکید کرد:
«مدیر پیش از توقف برنامه باید بپرسد آنچه شکست خورده، خود ایده است یا شیوهای که ما برای رساندن آن به مردم انتخاب کردهایم؟ پاسخ این پرسش را نه نظرسنجی بهتنهایی میدهد و نه آمار حضور؛ بلکه باید آن را از کنار هم گذاشتن شواهد به دست آورد.»
پرسش دوم مجری: از کجا بفهمیم نظر مردم واقعاً در تصمیمهای فرهنگی اثر داشته است؟
در بخش دوم گفتوگوی تلفنی، ناصر قوامپور موضوع مشارکت عمومی در تصمیمگیری فرهنگی را مطرح کرد و پرسید:
«فرض کنیم مدیری هم نظرسنجی میکند، هم شورای مشورتی دارد. از کجا بفهمیم نظر مردم واقعاً در انتخاب برنامه و تخصیص بودجه اثر گذاشته و مشورت فقط جنبه تشریفاتی نداشته است؟ چه قاعدهای میتواند مدیر را به توضیح و بازنگری تصمیمش ملزم کند، بدون اینکه تصمیم فرهنگی صرفاً تابع رأی اکثریت شود؟»
پوراکبری در پاسخ، با اشاره به تفاوت مشارکت واقعی و مشارکت تشریفاتی اظهار کرد:
«تعداد نشستهای مشورتی یا نظرسنجیهای برگزارشده، بهتنهایی نشاندهنده مشارکت واقعی مردم نیست. معیار مهم این است که بتوانیم رد نظر مردم را در تصمیم نهایی مشاهده کنیم.»
وی با انتقاد از شیوههایی که در آن نظرخواهی پس از نهاییشدن تصمیمات انجام میشود، توضیح داد:
«اگر بودجه بسته شده، قرارداد امضا شده و سپس از مردم نظرخواهی میکنیم، ممکن است اطلاعات مفیدی برای اجرای بهتر برنامه به دست آوریم؛ اما در این وضعیت مردم در انتخاب خود برنامه مشارکت نکردهاند. مشورت باید زمانی انجام شود که دستکم بخشی از گزینههای تصمیمگیری همچنان قابل تغییر باشد.»
به گفته این پژوهشگر، مشارکت عمومی زمانی معنا دارد که دیدگاههای مردم بتواند پیش از نهاییشدن تصمیم، بر انتخاب گزینهها و نحوه تخصیص منابع اثر بگذارد.
پیشنهاد تدوین گزارش تصمیم پیش از تصویب برنامهها و بودجههای فرهنگی
پوراکبری در ادامه، راهکاری مشخص برای تبدیل مشارکت عمومی به سازوکاری پاسخگو پیشنهاد کرد.
وی گفت:
«به نظرم یک قاعده اجرایی روشن این است که نهاد فرهنگی برای تصمیمهای مهم، پیش از تصویب برنامه و بودجه، یک گزارش کوتاه تصمیم تهیه کند. در این گزارش باید مشخص باشد مسئله چیست، با چه گروههایی گفتوگو شده، چه گزینههایی بررسی شده و نظر مردم چه تغییری در تصمیم ایجاد کرده است.»
او افزود که در چنین گزارشی باید دلایل نپذیرفتن پیشنهادهای مردم نیز روشن شود؛ برای مثال، مشخص باشد که یک پیشنهاد به دلیل محدودیت بودجه کنار گذاشته شده، با مأموریت نهاد تناسب نداشته یا شواهد کافی برای پذیرش آن وجود نداشته است.
پوراکبری تأکید کرد که گنجاندن چنین گزارشی در فرایند تصویب برنامهها میتواند مدیر را به توضیح تصمیم خود ملزم کند، بدون آنکه او ناچار باشد تمامی پیشنهادهای مطرحشده را بپذیرد.
از نظر وی، تفاوت اساسی این سازوکار با نظرخواهیهای تشریفاتی آن است که میان دیدگاههای دریافتشده، گزینههای بررسیشده و تصمیم نهایی، ارتباطی روشن و قابل پیگیری ایجاد میکند.
صدای کسانی که از خدمات فرهنگی استفاده نمیکنند نیز باید شنیده شود
این پژوهشگر اندیشگاه روایت ایرانی، یکی دیگر از چالشهای مشارکت فرهنگی را محدودشدن نظرخواهی به مخاطبان فعلی نهادها دانست.
وی توضیح داد:
«اعضای ثابت یک مرکز فرهنگی معمولاً راحتتر در نشستهای مشورتی حاضر میشوند؛ اما کسانی که به دلیل هزینه، ساعت نامناسب، معلولیت یا فاصله از مرکز از خدمات آن استفاده نمیکنند، ممکن است اساساً در جلسات حضور نداشته باشند.»
پوراکبری با اشاره به پیامدهای چنین وضعیتی افزود که اگر مدیران فقط نظر شرکتکنندگان فعلی را دریافت کنند، ممکن است کیفیت خدمات برای همان گروه بهبود پیدا کند، اما همچنان مشخص نشود چرا گروههای دیگری از استفاده از خدمات فرهنگی محروم ماندهاند.
او تأکید کرد که شوراهای مشورتی و سامانههای دریافت بازخورد زمانی کارآمدتر خواهند بود که در کنار آنها، سازوکارهایی برای شنیدن دیدگاههای گروههای کمتر حاضر یا افراد خارج از دایره مخاطبان فعلی نیز وجود داشته باشد.
به اعتقاد پوراکبری، توجه به این گروهها به مدیر کمک میکند میان رضایت استفادهکنندگان موجود و ضرورت گسترش دسترسی عمومی تفاوت قائل شود.
مشارکت فرهنگی به معنای تصمیمگیری صرفاً بر اساس رأی اکثریت نیست
پوراکبری در بخش دیگری از پاسخ خود، نسبت میان مشارکت مردم، عدالت در دسترسی و مسئولیت عمومی نهادهای فرهنگی را تشریح کرد.
وی گفت:
«مشارکت به معنای اداره فرهنگ صرفاً با رأی اکثریت نیست. فرض کنید بیشتر مخاطبان یک فرهنگسرا متقاضی برنامه موسیقی باشند، اما کودکان دارای معلولیت در همان منطقه تقریباً به هیچ برنامه فرهنگی مناسبی دسترسی نداشته باشند. مدیر میتواند بخشی از بودجه را به تقاضای پرمخاطب اختصاص دهد و همزمان برای گروهی که دسترسی محدودی دارد، برنامهای مناسب پیشبینی کند.»
وی توضیح داد که در این مثال، نظرخواهی از مردم اطلاعاتی درباره خواستهها و موانع موجود فراهم میکند، اما تصمیم نهایی باید با توجه به مأموریت عمومی نهاد و عدالت در دسترسی اتخاذ شود.
به گفته پوراکبری، مدیر فرهنگی باید بتواند توضیح دهد چرا میان خواستههای مختلف و محدودیتهای منابع، چنین موازنهای برقرار کرده است.
او همچنین تأکید کرد که پاسخگویی به اعلام دلایل تصمیم محدود نمیشود و لازم است از ابتدا مشخص باشد نتایج برنامه چه زمانی بررسی میشود و بر اساس چه معیارهایی امکان اصلاح آن وجود خواهد داشت.
سه معیار برای تشخیص مشارکت واقعی مردم در تصمیمگیری فرهنگی
پوراکبری در جمعبندی گفتوگو، سه معیار مشخص را برای ارزیابی کیفیت مشارکت عمومی معرفی کرد:
«نشانه مشورت واقعی این است که مردم بتوانند بفهمند چه پیشنهادی تصمیم را تغییر داده، چه پیشنهادی پذیرفته نشده و چرا، و تصمیم چه زمانی دوباره بررسی میشود.»
وی تأکید کرد که روشنبودن این سه موضوع، نظرخواهی را از یک فعالیت تشریفاتی به بخشی از سازوکار پاسخگویی مدیر تبدیل میکند.
در مجموع، گفتوگوی مهدی پوراکبری در برنامه «میز فرهنگ» بر ضرورت پیوند میان شناخت علمی نیازهای فرهنگی و مسئولیتپذیری در تصمیمگیری متمرکز بود؛ رویکردی که در آن، دادههای نظرسنجی، رفتار واقعی مخاطبان، محدودیتهای دسترسی و تجربه گروههای مختلف جامعه در کنار یکدیگر بررسی میشوند.
در این چارچوب، مدیر فرهنگی برای انتخاب، ادامه، اصلاح یا توقف یک برنامه نیازمند شواهد است و برای تخصیص منابع عمومی نیز باید بتواند توضیح دهد دیدگاههای مردم چگونه در تصمیم او اثر گذاشتهاند.
بر این اساس، مسئله اصلی در مشارکت فرهنگی صرفاً شنیدن نظر مردم نیست؛ بلکه ایجاد سازوکاری است که در آن نظر مردم پیش از تصمیمگیری شنیده شود، اثر آن بر انتخابها قابل مشاهده باشد و دلایل تصمیم نهایی نیز در معرض ارزیابی و بازنگری قرار گیرد.


مهدی پوراکبری
برچسب ها :اندیشگاه روایت ایرانی ، رادیو فرهنگ ، مهدی پور اکبری ، میز فرهنگ
- نظرات ارسال شده توسط شما، پس از تایید توسط مدیران سایت منتشر خواهد شد.
- نظراتی که حاوی تهمت یا افترا باشد منتشر نخواهد شد.
- نظراتی که به غیر از زبان فارسی یا غیر مرتبط با خبر باشد منتشر نخواهد شد.








ارسال نظر شما
مجموع نظرات : 0 در انتظار بررسی : 0 انتشار یافته : 0