تاریخ انتشار : یکشنبه 1 آذر 1405 - 0:27
کد خبر : 19650

راز سماع مولانا؛ چرا انسان می‌چرخد تا از خودبینی فاصله بگیرد؟

سماع در اندیشه مولانا؛ از حرکت تن تا جنبش جان

سماع در اندیشه مولانا؛ از حرکت تن تا جنبش جان
سماع در جهان‌بینی مولانا، صرفاً حرکتی موزون یا آیینی برای بیان شور و سرور نیست؛ تجربه‌ای از حضور است؛ لحظه‌ای که انسان از حصار عادت‌های روزمره فاصله می‌گیرد و می‌کوشد نسبت تازه‌ای میان جسم، جان و حقیقت برقرار کند. محمد فرهمند سرابی، پژوهشگر اندیشگاه روایت ایرانی، در یادداشتی، سماع را نه فقط یک رفتار آیینی، بلکه در پیوند با دستگاه فکری و تجربه عرفانی مولانا بررسی کرده و نشان داده است که حرکت در جهان مولوی، تنها یک پدیده فیزیکی نیست؛ بلکه زبان عشق، نشانه تحول و صورت آشکارشده اشتیاق انسان برای رسیدن به حقیقت است.

به گزارش خبرنگار قاصدک شرق، پژوهشگر اندیشگاه روایت ایرانی در یاداشت خود نوشت:«حرکت در جهان مولانا، تنها یک پدیده فیزیکی نیست؛ بلکه زبان عشق، نشانه تحول و صورت آشکارشده اشتیاق انسان برای رسیدن به حقیقت است. سماع، روایت حرکت انسانی است که می‌خواهد از ظاهر عبور کند و در پس گردش تن، معنای بی‌قرار جان را دریابد.»

در ادامه متن یاداشت رو باهم میخوانیم:

سماع در اندیشه مولانا؛ از حرکت تن تا جنبش جان

محمد فرهمند سرابی| پژوهشگر اندیشگاه روایت ایرانی

 

سماع در جهان‌بینی مولانا، صرفاً حرکتی موزون یا آیینی برای بیان شور و سرور نیست؛ سماع تجربه‌ای از حضور است؛ لحظه‌ای که انسان از حصار عادت‌های روزمره فاصله می‌گیرد و می‌کوشد نسبت تازه‌ای میان جسم، جان و حقیقت برقرار کند. برای فهم سماع مولانا، باید آن را نه فقط در هیئت یک رفتار آیینی، بلکه در پیوند با دستگاه فکری، تجربه عرفانی و تلقی او از حرکت و زندگی بررسی کرد.

در جهان‌بینی مولانا، هستی، جهانی ایستا و بی‌حرکت نیست؛ همه‌چیز در حال شدن، دگرگونی و حرکت است. هستی در بنیاد خود با حرکت و پویایی معنا می‌یابد. از گردش افلاک تا رویش گیاهان، از تپش قلب تا شور عاشقانه انسان، همه‌چیز نشانی از حرکتی فراگیر دارد. حرکت در این جهان‌بینی صرفاً جابه‌جایی از نقطه‌ای به نقطه دیگر نیست؛ نوعی میل درونی برای رهایی از سکون و رسیدن به مرتبه‌ای تازه از وجود است. از همین منظر، سماع را می‌توان صورت انسانی و آگاهانه همان جنبش فراگیر هستی دانست.

در این خوانش، چرخش سماع صرفاً تکرار یک حرکت هندسی نیست. اهمیت آن در معنایی است که حرکت برای انسان پیدا می‌کند. بدن در گردش است، اما غایت این گردش می‌تواند یافتن نوعی تمرکز و وحدت درونی باشد. به بیان دیگر، حرکت بیرونی در پیوند با تجربه‌ای درونی قرار می‌گیرد که انسان را از پراکندگی به سوی جمعیت خاطر و از آشفتگی به سوی نوعی هماهنگی سوق می‌دهد.

نکته مهم در تجربه سماع مولانا، نسبت میان تن و جان است. در تلقی‌های دوگانه‌انگارانه، گاه جسم مانعی برای تعالی روح تلقی می‌شود؛ اما در تجربه عرفانی مولانا، تن می‌تواند در خدمت آشکار شدن شور جان قرار گیرد. بدن در سماع از جایگاه ابزاری صرف خارج می‌شود و به زبان بیان تجربه‌ای درونی تبدیل می‌گردد. چرخش، دست‌افشانی و حرکت، هنگامی که از شور عشق سرچشمه می‌گیرند، دیگر حرکاتی معمولی نیستند؛ بلکه صورت محسوس احوالی هستند که زبان عادی از بیان کامل آن‌ها ناتوان است.

البته نباید سماع مولانا را به حرکات ظاهری و جلوه‌های نمایشی آن فروکاست. آنچه به سماع ارزش عرفانی می‌بخشد، کیفیت درونی و معنای باطنی آن است. حرکت جسمانی بدون تحول روحی، به‌خودی‌خود نمی‌تواند انسان را به حقیقتی برساند. سماع هنگامی معنا پیدا می‌کند که ظاهر و باطن در تجربه‌ای واحد به هم پیوند بخورند؛ یعنی بدن آنچه را جان تجربه می‌کند، به زبان حرکت بازگو کند.

مولانا جهان را در پیوندی زنده و پویا با عشق می‌بیند. از همین روست که عشق در مرکز تجربه سماع قرار می‌گیرد. عشق در اندیشه مولانا نیرویی است که سکون را می‌شکند، فاصله‌ها را کاهش می‌دهد و انسان را از محدودیت‌های خویشتن عبور می‌دهد. سماع، تجلی حرکتی است که مبدأ آن عشق و مقصد آن رهایی از خودبینی است. از این روی، سماع را می‌توان تجسمی از این پویایی دانست؛ حرکتی که در ظاهر با چرخش و گردش بدن همراه است، اما در معنای عمیق‌تر، حکایت از مرکزیت روان دارد. انسان در این تجربه، نه برای نمایش خویش، بلکه برای فراموش کردن خویش به حرکت درمی‌آید. پاراوکس اصلی سماع نیز همین‌جاست: انسان می‌چرخد تا از گردش بی‌حاصل پیرامون خود فاصله بگیرد و به تمرکز معنایی تازه‌ای دست یابد.

در این میان، چرخش سماع‌گر نیز واجد معنایی تأمل‌برانگیز است. چرخیدن، در ظاهر حرکتی تکرارشونده و بازگشت به نقطه آغاز است؛ اما در باطن می‌تواند نشانه عبور از مرکزیت خود و قرار گرفتن در مدار حقیقت باشد. سماع‌گر در چرخش خویش می‌کوشد از خودمحوری فاصله بگیرد و جهان را نه از منظر منافع و خواسته‌های فردی، بلکه از افق عشقی فراگیرتر تجربه کند. این چرخش، اگر با آگاهی و حضور همراه باشد، می‌تواند استعاره‌ای از تحول درونی انسان باشد.

سماع مولانا همچنین واجد معنایی عمیقاً زیباشناختی است. در این تجربه، زیبایی از قلمرو تماشای صرف خارج می‌شود و به امری زیسته تبدیل می‌گردد. انسان فقط زیبایی را نمی‌بیند یا نمی‌شنود، بلکه خود در فرایند پدید آمدن آن مشارکت می‌کند. موسیقی، حرکت، شعر و شور درونی در کنار یکدیگر تجربه‌ای می‌آفرینند که در آن هنر و عرفان به هم می‌رسند. از این منظر، سماع را می‌توان نوعی هنر زیستن نیز دانست؛ هنری که در آن حرکت بیرونی بازتاب تحول درونی است.

در چنین نگاهی، زندگی در گردش و دگرگونی پیوسته معنا پیدا می‌کند. انسان نیز نمی‌تواند در یک وضعیت ثابت و تکراری باقی بماند. او در معرض دگرگونی است و حقیقت وجودی‌اش در همین گذر و شدن آشکار می‌شود. سماع، در این معنا، تجربه‌ای نمادین از عبور انسان از سکون به حرکت و از پراکندگی به وحدت است.

 

از چرخش جسم تا تعالی جان

اهمیت سماع مولانا در این است که میان جسم و جان پیوند برقرار می‌کند. در این تجربه، بدن نه مانعی در برابر تعالی روح، بلکه می‌تواند زبان و ابزار ظهور احوال درونی باشد. حرکت جسمانی هنگامی معنا می‌یابد که از سطح نمایش و تکرار فراتر رود و در خدمت تجربه‌ای عمیق‌تر قرار گیرد و راز سماع مولانا در همین نسبت میان حرکت و معنا نهفته است: انسان می‌چرخد تا از مدار عادت‌های خویش بیرون آید؛ حرکت می‌کند تا سکون و رکود درونی را پشت سر بگذارد و در جست‌وجوی مرکزی فراتر از خویشتن باشد. در چنین افقی، سماع نه صرفاً رقصی آیینی، بلکه تصویری از انسان در مسیر شدن و دگرگونی است.

از این رو، بازخوانی سماع مولانا از منظر قاعده حرکت، فرصتی برای فهم یکی از وجوه کمتر تأمل‌شده اندیشه او فراهم می‌آورد؛ این که حرکت در جهان مولانا تنها یک پدیده فیزیکی نیست، بلکه می‌تواند زبان عشق، نشانه تحول و صورت آشکارشده اشتیاق انسان برای رسیدن به حقیقت باشد. سماع، روایت حرکت انسانی است که می‌خواهد از ظاهر عبور کند و در پس گردش تن، معنای بی‌قرار جان را دریابد. درک عمیق‌تر سماع مولانا مستلزم توجه به جهان‌بینی او درباره حرکت در هستی است. در منظومه فکری مولوی، حرکت صرفاً جابه‌جایی از نقطه‌ای به نقطه دیگر نیست؛ بلکه می‌تواند نشانه‌ای از میل به سوی کمال و رهایی از محدودیت‌های خویش باشد.

 

سماع؛ تجربه‌ای میان عرفان، روان و هنر

یکی دیگر از ابعاد قابل تأمل سماع، ارتباط آن با روح و روان سماعگر است. این ارتباط، امکان مطالعه سماع را از منظرهای روان‌شناختی و زیبایی‌شناختی نیز فراهم می‌کند. موسیقی، شعر، ریتم و حرکت، هر یک به‌نوعی در برانگیختن احساسات و ایجاد تجربه‌های عاطفی نقش دارند. در سماع، این عناصر در کنار یکدیگر قرار می‌گیرند و تجربه‌ای چندوجهی پدید می‌آورند که در آن، شنیدن، احساس‌کردن و حرکت‌کردن از یکدیگر جدا نیستند.

از این منظر، سماع را می‌توان نوعی تجربه هنری ـ عرفانی دانست که در آن، بدن از یک ابزار صرفاً فیزیکی فراتر می‌رود و به رسانه بیان معنا تبدیل می‌شود. در هنرهای نمایشی و آیینی نیز بدن حامل معناست، اما در سماع مولوی، این معنا با تجربه سلوک و نسبت انسان با حقیقت پیوند می‌خورد.

البته نباید تجربه عرفانی را به واکنش‌های روان‌شناختی فروکاست. تحلیل روان‌شناختی می‌تواند بخشی از سازوکار تأثر و حرکت را توضیح دهد، اما تمام حقیقت سماع در این توضیحات خلاصه نمی‌شود. وجه متمایز سماع در سنت مولانا، پیوند تجربه حسی و عاطفی با افق معنوی و عرفانی است.

سماع در سنت عرفانی، صرفاً شنیدن موسیقی یا نوعی حرکت موزون و آیینی نیست؛ بلکه یکی از شیوه‌های تجربه و آشکارشدن احوال درونی انسان است. در این تجربه، آنچه از بیرون به صورت حرکت بدن دیده می‌شود، می‌تواند بازتاب جنبشی عمیق‌تر در ساحت جان باشد. از همین منظر، سماع در اندیشه مولانا را باید نه فقط به‌عنوان یک رفتار آیینی، بلکه به‌مثابه نوعی زبان برای بیان نسبت انسان با هستی، عشق و حقیقت مورد توجه قرار داد.

قاعده حرکت؛ پیوند میان جسم و جان

یکی از مسائل اساسی در بررسی سماع، شناخت قاعده و منطق حرکت در آن است. چرا انسان در مواجهه با یک نغمه یا شعر، گاه به سکون و تأمل فرو می‌رود و گاه به شور و حرکت درمی‌آید؟ چه عواملی موجب می‌شوند که یک تجربه شنیداری به واکنشی جسمانی تبدیل شود؟ و چگونه می‌توان میان حرکت ارادی و حرکتی که از غلبه حال درونی پدید می‌آید، تمایز قائل شد؟

این پرسش‌ها نشان می‌دهند که سماع را نمی‌توان صرفاً با توصیف شکل ظاهری حرکات آن شناخت. باید به سازوکار درونی آن نیز توجه کرد؛ سازوکاری که در آن، محرک‌های شنیداری و عاطفی با وضعیت روحی و آمادگی روانی سماعگر پیوند پیدا می‌کنند.

در اینجا، حرکت و سکون دو وضعیت کاملاً متضاد و بی‌ارتباط با یکدیگر نیستند؛ بلکه می‌توانند دو جلوه از تجربه درونی انسان باشند. گاه سکون، نشانه تمرکز و تأمل است و گاه حرکت، نمود شدت و غلبه همان تجربه درونی. بنابراین، ارزش عرفانی سماع را نباید با میزان حرکت یا شدت واکنش جسمانی سنجید؛ بلکه باید دید این حرکت از چه کیفیتی برخوردار است و چه نسبتی با تحول درونی انسان دارد.

 

ارسال نظر شما
مجموع نظرات : 0 در انتظار بررسی : 0 انتشار یافته : 0
  • نظرات ارسال شده توسط شما، پس از تایید توسط مدیران سایت منتشر خواهد شد.
  • نظراتی که حاوی تهمت یا افترا باشد منتشر نخواهد شد.
  • نظراتی که به غیر از زبان فارسی یا غیر مرتبط با خبر باشد منتشر نخواهد شد.

sixteen + thirteen =