از عادت به مصیبت تا اشتیاق برای انتظار فرج

به نقل از خبرگزاری قاصدک شرق، در تجربهٔ وجودی انسان، لحظه‌ای فرا می‌رسد که اضطراب، تمامی ابعاد زندگی را در بر می‌گیرد؛ زمانی که «هیچ، هیچ می‌کند» و جهان عینی با تمام ساختارهایش فرو می‌ریزد. این وضعیت، از یک سو آدمی را با پوچی مواجه می‌سازد و از سوی دیگر، دریچه‌ای به سوی امکانی بزرگتر می‌گشاید؛ امکانی فراتر از تکرار روزمره و فاجعه.

اگر فرض کنیم مجسمه‌ای نمادین — نشانه‌ای از بت‌های ذهنی و ارزش‌های فرسوده — ناگهان فروافتد، این رخداد می‌تواند نظم روزمره را در هم شکند و فرد را به این بینش برساند که جهان عادت‌زده‌اش بی‌اعتبار است و افق‌های تازه‌ای در پیش رو گشوده می‌شوند. اما اگر چنین شکست‌ها و ضربه‌هایی پیوسته تکرار شوند، به جای بیداری، نوعی بی‌حسی و خمودگی پدید می‌آید که حتی رویدادهای تلخ نیز تکان‌دهنده نخواهند بود. این، همان «عادی‌شدن فاجعه» است؛ وضعیتی که به تعبیر والتر بنیامین، خود فاجعه در تداوم روزمرگی نهفته است. از بمباران خبری تا مرگ کودکان و فرسایش اجتماعی، همه نشانه‌های این تکرارند که آگاهی و اصالت وجودی انسان را می‌زدایند.

اما در سنت شیعی، انتظار فرج، پاسخی اصیل به این وضعیت است. آنگاه که جهان با همه زخم‌هایش عادی می‌شود، تنها یک رخداد بنیادین رهایی‌بخش — فراتر از این روزمرگی — می‌تواند ضرورت یابد. انتظار، در اینجا نه انفعال که نوعی هوشیاری وجودی و تاریخی است؛ آگاهی به این که نجات، در گرو عبور از همان «هیچ» و پیوند با حقیقتی متعالی است. ظهور حضرت مهدی(عج) برای مؤمن، تنها یک واقعه تاریخی نیست؛ بلکه افقی درونی و امیدی اگزیستانسیال است که معنایی ژرف در دل آشوب برمی‌کشد و امکان کنش و حرکت را فراهم می‌آورد.

در این نگاه، فاجعه تنها کابوسی برای گریز نیست؛ بلکه آیینه‌ای است که ضعف و تاریکی انسان را نمایان می‌سازد تا زمینه برای آمادگیِ رویارویی با رخدادی بزرگ فراهم آید. منتظر راستین، اضطراب را نشانه‌ای از نیاز به ظهور می‌داند و آن را به فرصتی برای رشد و آماده‌سازی بدل می‌کند.

انتظار فرج، نوعی پیش‌نگری به آینده‌ای است که در آن، جهان از اسارت روزمرگی و پوچی رها می‌شود. همان‌گونه که هایدگر از «هیچ» سخن می‌گوید، اندیشه شیعی از «امید به آکندگی این هیچ با حقیقت» سخن می‌راند؛ حقیقتی که در ظهور موعود متجلی خواهد شد و چرخه تکرار فاجعه را در هم می‌شکند. این انتظار، تنها چشم‌به‌راهی نجات تاریخی نیست؛ بلکه آمادگی وجودی برای دیدن حقیقت و گشودگی در برابر افقی نو است.

در متون شیعی، انتظار فرج عملی منفعلانه تلقی نمی‌شود؛ بلکه برترین عمل انسان شمرده شده است. امام علی(ع) در حکمت ۳۵۱ نهج‌البلاغه می‌فرمایند: «انتظار فرج را بکشید و از رحمت خدا ناامید نشوید.» همچنین در روایتی از شیخ صدوق در «کمال الدین» آمده است: «برترین عمل امت من، انتظار فرج است.»

این بیان‌ها، انتظار را گونه‌ای زیستن در آستانه رخدادی بزرگ معرفی می‌کنند؛ رخدادی که هم تکراری فاجعه‌بار را می‌شکند و هم امکان آفرینش معنا و ارزش‌های نوین را پدید می‌آورد. انتظار، همچون تجربه اضطراب‌های اگزیستانسیال، انسان را از روزمرگی جدا می‌کند؛ مانند کودکِ نمادین نیچه، توان آغاز دوباره می‌بخشد؛ و همچون افق میل در اندیشه لکان، اشتیاقی بی‌پایان را به حقیقتی والا پیوند می‌زند.

در این چشم‌انداز، ظهور حضرت مهدی(عج) تنها یک واقعه تاریخی نیست؛ بلکه دگرگونی‌ای است هم در جهان بیرون و هم در وجود درونی انسان. این رهایی، هم فردی است و هم جمعی؛ گسستی است که چرخه بی‌پایان فاجعه را می‌شکند و امکان تجربه‌ای اصیل و اخلاقی را بازمی‌گرداند. به بیان دیگر، انتظار شیعی، ترکیبی است از آمادگی وجودی، کنش اخلاقی و حضور آگاهانه در تاریخ؛ عملی که رهایی از پوچی و توان بخشیدن برای خلق معنا را در پی دارد.

بدین سان، انتظار فرج تنها چشم‌به‌راهی آینده نیست؛ بلکه شیوه‌ای از زندگی است: زیستن در اکنون، با آگاهی کامل و در پیوندی ژرف با تاریخ و جهان، در آمادگی برای رخدادی بزرگ و پرمعنا. این کنش، زمینه‌ساز ظهور است — نه فقط در گستره تاریخ، که در قلمرو وجود — و به انسان توانایی می‌دهد تا اضطراب، فاجعه و یکنواختی را به فرصتی برای رشد دگرگون کند. انتظار، خود، رستگاری فرد و جامعه و محقق‌کننده امیدی اگزیستانسیال و اخلاقی است که چرخه تکرار فاجعه را درهم می‌شکند و معنایی تازه به جهان بازمی‌گرداند.