مسئله، تبدیل خلاقیت به صنعت و بازار پایدار است
صفاییمهر در «میز فرهنگ»: ایران کمبود سرمایه فرهنگی ندارد؛

به گزارش خبرنگار فرهنگی قاصدک شرق، برنامه «میز فرهنگ» روز یکشنبه ۱۷ آبان ۱۴۰۵ از رادیو فرهنگ، با اجرای ناصر قوامپور و حضور عباس صفاییمهر، پژوهشگر حوزه سیاستگذاری و مدیریت فرهنگی و پژوهشگر اندیشگاه روایت ایرانی، به بررسی موضوع «صنایع فرهنگی و خلاق در اقتصاد ملی» اختصاص یافت.
در این برنامه، جایگاه فرهنگ در تولید ثروت، تفاوت فعالیت فرهنگی با صنعت فرهنگی، ظرفیتهای اقتصادی میراث فرهنگی و هنر ایران، موانع شکلگیری بازارهای پایدار، چالشهای تأمین مالی و مالکیت فکری، نقش فناوری و پلتفرمهای توزیع، امکان صادرات محصولات فرهنگی و مسئولیت دولت در توسعه اقتصاد خلاق مورد بررسی قرار گرفت.
محور اصلی این گفتوگو آن بود که چرا با وجود ظرفیتهای گسترده تاریخی، هنری و انسانی ایران، بسیاری از فعالیتهای فرهنگی هنوز نتوانستهاند به بنگاههایی پایدار، رقابتپذیر و دارای سهم مشخص در اقتصاد ملی تبدیل شوند.
ناصر قوامپور در آغاز برنامه با اشاره به اینکه معمولاً فرهنگ با کتاب، سینما، موسیقی، تئاتر، هنر و میراث فرهنگی شناخته میشود، گفت در پشت بسیاری از این فعالیتها زنجیرهای اقتصادی قرار دارد که از ایده و خلاقیت آغاز میشود و با تولید، توزیع، اشتغال، شکلگیری بازار و حتی معرفی تصویر یک کشور در جهان پیوند پیدا میکند.
وی با بیان اینکه ایران از نظر تاریخ، هنر، روایت، تنوع فرهنگی و نیروی انسانی خلاق دارای ظرفیتهای قابل توجهی است، این پرسش را مطرح کرد که چرا چنین سرمایهای هنوز به اندازه ظرفیت بالقوه خود به یک بخش اشتغالآفرین، صادراتی و اثرگذار در اقتصاد ملی تبدیل نشده است.
قوامپور در ادامه از صفاییمهر خواست ابتدا مفهوم صنایع فرهنگی و خلاق و تفاوت آنها با تلقی رایج از صنعت را توضیح دهد.
عباس صفاییمهر در پاسخ با تأکید بر ضرورت گسترش مفهوم صنعت اظهار کرد: وقتی از صنعت صحبت میکنیم، معمولاً ذهن ما به سمت کارخانه، ماشینآلات، مواد اولیه و خط تولید میرود؛ درحالیکه در صنایع فرهنگی و خلاق، ماده اولیه اصلی میتواند فکر، تخیل، روایت، دانش، ذوق، طراحی، مهارت و میراث فرهنگی باشد.
وی توضیح داد که در این صنایع، ارزش اقتصادی الزاماً از منابع مادی و تجهیزات فیزیکی ناشی نمیشود، بلکه بخش مهمی از ارزش محصول به معنایی وابسته است که در آن خلق شده است.
صفاییمهر افزود: ممکن است یک داستان، شخصیت خیالی، طرح گرافیکی، ملودی موسیقی یا ایده هنری، منشأ تولید مجموعهای از محصولات باشد و بتوان بارها و در قالبهای مختلف از آن ارزش اقتصادی ایجاد کرد.
به گفته وی، حوزه صنایع فرهنگی و خلاق بسیار گسترده است و فعالیتهایی مانند سینما، موسیقی، نشر و کتاب، بازیهای دیجیتال، پویانمایی، اسباببازی، طراحی، مد و لباس، تبلیغات، هنرهای نمایشی و تجسمی، صنایع دستی و بخشهایی از گردشگری فرهنگی و تولید محتوای رسانهای را دربرمیگیرد.
این پژوهشگر حوزه فرهنگ با اشاره به «سند ملی توسعه فناوریهای فرهنگی و نرم» خاطرنشان کرد که در این سند نیز دامنه فعالیتهای فرهنگی و خلاق تنها به هنرهای متعارف محدود نشده و حوزههایی مانند نشر دیجیتال، بازی، اسباببازی، نوشتافزار، طراحی، پوشاک، تبلیغات و فناوریهای اجتماعی مورد توجه قرار گرفتهاند.
وی تأکید کرد: آنچه صنایع فرهنگی را از بسیاری از فعالیتهای اقتصادی دیگر متمایز میکند، پیوند عمیق ارزش اقتصادی با ارزش نمادین و فرهنگی است.
صفاییمهر برای روشنشدن موضوع، صنعت اسباببازی را مثال زد و گفت: ارزش یک اسباببازی را نمیتوان فقط با میزان پلاستیک، پارچه یا مواد اولیه مصرفشده در تولید آن توضیح داد. شخصیت، داستان، طراحی، نشان تجاری و دنیایی که پیرامون آن شخصیت شکل گرفته، میتواند بخش مهمی از ارزش اقتصادی محصول را ایجاد کند.
وی افزود که همین مسئله در سینما نیز وجود دارد؛ زیرا ارزش یک فیلم فقط حاصل تجهیزات تولید یا هزینههای فیزیکی نیست، بلکه فیلمنامه، روایت، شخصیتپردازی، بازیگری، کارگردانی و حقوق مالکیت فکری آن نیز ارزش اقتصادی ایجاد میکنند.
او این تحول را نشانه تغییر جایگاه داراییهای نامشهود در اقتصاد دانست و توضیح داد: در بخشهایی از اقتصاد خلاق، دارایی اصلی یک بنگاه ممکن است زمین، ساختمان یا تجهیزات نباشد، بلکه یک شخصیت داستانی، نشان تجاری، بازی رایانهای، قالب برنامهسازی یا مجموعهای از حقوق قابل بهرهبرداری باشد.
به گفته صفاییمهر، از این منظر صنایع فرهنگی و خلاق با اقتصاد دانشبنیان پیوند نزدیکی دارند؛ زیرا هر دو بر دانش، نوآوری، سرمایه انسانی و داراییهای نامشهود تکیه میکنند.
یک پویانمایی موفق چگونه میتواند به چندین صنعت متصل شود؟
در ادامه گفتوگو، صفاییمهر با تشریح مفهوم «زنجیره ارزش» گفت یکی از اشتباهات رایج این است که اقتصاد یک محصول فرهنگی را صرفاً به فروش اولیه همان محصول محدود کنیم.
وی توضیح داد: برای مثال، وقتی یک پویانمایی موفق تولید میشود، ارزش اقتصادی آن تنها به فروش بلیت یا حق نمایش محدود نیست. شخصیتهای آن میتوانند در قالب کتاب، اسباببازی، بازی دیجیتال، نوشتافزار، پوشاک، محصولات آموزشی و تبلیغات نیز مورد استفاده قرار گیرند.
به گفته وی، در چنین الگویی یک ایده خلاق به دارایی اقتصادی قابل توسعه تبدیل میشود و میتواند زمینه فعالیت چندین کسبوکار و حرفه مختلف را فراهم کند.
صفاییمهر تصریح کرد که این فرآیند زمانی بهدرستی شکل میگیرد که حلقههای مختلف آن، از شکلگیری ایده و تأمین سرمایه تا تولید، مالکیت فکری، توزیع، بازاریابی و ارتباط با مخاطب، به یکدیگر متصل باشند.
وی افزود: صنایع فرهنگی فقط درآمد مستقیم ایجاد نمیکنند؛ بلکه میتوانند زنجیرهای از مشاغل تخصصی را نیز فعال کنند. نویسنده، تصویرگر، طراح، مترجم، برنامهنویس، بازیساز، موسیقیدان، پژوهشگر، بازاریاب و مدیر کسبوکار از جمله نیروهایی هستند که در این زنجیره حضور دارند.
او با اشاره به ظرفیت اشتغالآفرینی این بخش گفت که اقتصاد خلاق در نقطه اتصال فرهنگ، فناوری، سرمایه انسانی و فعالیت اقتصادی شکل میگیرد و نباید آن را صرفاً زیرمجموعهای از فعالیتهای هنری یا برنامههای فرهنگی دانست.
صنایع فرهنگی، اقتصاد و قدرت نرم را به یکدیگر پیوند میدهند
پژوهشگر اندیشگاه روایت ایرانی در بخش دیگری از سخنان خود به ابعاد بینالمللی صنایع فرهنگی پرداخت و تأکید کرد که محصولات فرهنگی، برخلاف بسیاری از کالاهای متعارف، علاوه بر ارزش اقتصادی حامل معنا و روایت نیز هستند.
وی اظهار کرد: وقتی کشوری فیلم، کتاب، بازی، پویانمایی یا محصولی مبتنی بر هنر و طراحی خود را صادر میکند، صرفاً یک کالا نمیفروشد؛ بلکه زبان، تصویر، تاریخ، سبک زندگی، نشانهها و روایتهایی از فرهنگ خود را نیز به مخاطبان دیگر کشورها منتقل میکند.
صفاییمهر افزود که به همین دلیل صنایع فرهنگی میتوانند میان اقتصاد و قدرت نرم ارتباط برقرار کنند و در کنار درآمدزایی، در معرفی فرهنگی کشور و شکلگیری تصویر آن در جهان نیز مؤثر باشند.
او درعینحال تأکید کرد که نباید توسعه اقتصاد فرهنگ را به تجاریسازی بیقیدوشرط همه وجوه فرهنگی تقلیل داد.
به گفته وی، مسئله این نیست که فرهنگ صرفاً به کالایی برای خریدوفروش تبدیل شود؛ بلکه باید سازوکاری شکل بگیرد که ضمن حفظ هویت و ارزشهای فرهنگی، امکان تولید ثروت، اشتغال و پایداری اقتصادی برای پدیدآورندگان را فراهم کند.
صفاییمهر با انتقاد از نگاه صرفاً هزینهای به فرهنگ بیان کرد: در سیاستگذاری عمومی، معمولاً فرهنگ بهعنوان حوزهای نیازمند بودجه و حمایت شناخته میشود، اما بخش مهمی از فعالیتهای فرهنگی ظرفیت سرمایهگذاری، خلق ارزش افزوده، صادرات و توسعه بازار را نیز دارد.
وی خاطرنشان کرد که توجه به این ظرفیت به معنای نادیدهگرفتن مسئولیتهای فرهنگی و اجتماعی دولت نیست، بلکه به معنای شناخت بعد اقتصادی فعالیتهایی است که تاکنون بیشتر از منظر هزینه مورد توجه قرار گرفتهاند.
چرا سرمایه فرهنگی ایران به یک صنعت قدرتمند تبدیل نشده است؟
در بخش دیگری از برنامه، ناصر قوامپور با اشاره به پیشینه تاریخی، ادبیات غنی، هنرهای متنوع، صنایع دستی و ظرفیتهای نیروی انسانی کشور این پرسش را مطرح کرد که چرا برخورداری از چنین سرمایههایی هنوز به سهم اقتصادی متناسب برای صنایع فرهنگی و خلاق ایران منجر نشده است.
صفاییمهر در پاسخ، این پرسش را محور اصلی بحث اقتصاد فرهنگ در ایران دانست و گفت: داشتن منبع فرهنگی با برخورداری از صنعت فرهنگی تفاوت دارد.
وی توضیح داد که ایران از نظر تنوع تاریخی، زبانی، قومی، آیینی، هنری و روایی ظرفیتهای قابل توجهی دارد و در حوزههایی مانند صنایع دستی، سینما، پویانمایی، بازی و طراحی نیز استعدادهای انسانی متعددی شکل گرفتهاند.
بااینحال، به گفته وی، وجود استعداد و ایده شرط لازم برای توسعه صنایع فرهنگی است، نه شرط کافی.
این پژوهشگر گفت: کشوری ممکن است منابع فرهنگی غنی داشته باشد، اما نتواند آنها را به محصولات رقابتپذیر، نشانهای تجاری معتبر، بازارهای توسعهیافته و درآمد پایدار تبدیل کند.
وی ضعف در تبدیل سرمایه فرهنگی به زنجیره ارزش اقتصادی را یکی از مسائل مهم این حوزه در ایران دانست و افزود: در بسیاری از موارد، ایده و استعداد وجود دارد، اما حلقههای بعدی، از تأمین مالی و تولید حرفهای تا توزیع و بازار، به همان اندازه توسعه پیدا نکردهاند.
صفاییمهر با طرح یک مثال توضیح داد: فرض کنیم یک تصویرگر یا بازیساز ایرانی ایده خلاقانهای دارد. مسئله فقط کیفیت آن ایده نیست؛ باید مشخص شود سرمایه اولیه چگونه تأمین میشود، تیم تولید چگونه شکل میگیرد، حقوق پدیدآورنده چگونه حفظ میشود، محصول از چه مسیری به دست مخاطب میرسد و چه سازوکاری برای ورود آن به بازارهای خارجی وجود دارد.
وی ادامه داد: حتی اگر چنین محصولی موفق شود، پرسش دیگری مطرح است؛ اینکه چگونه درآمد حاصل از آن به سرمایهای برای ادامه فعالیت، توسعه کسبوکار و تولید محصول بعدی تبدیل میشود.
به اعتقاد صفاییمهر، اگر این حلقهها به هم متصل نباشند، کشور ممکن است آثار هنری و فرهنگی موفق متعددی داشته باشد، اما الزاماً به صنعت فرهنگی قدرتمندی دست پیدا نکند.
او تأکید کرد: صنعت زمانی شکل میگیرد که تولید قابلیت تکرار داشته باشد، سرمایه بتواند بازگردد، بازار توسعه پیدا کند و بنگاه اقتصادی امکان رشد و ادامه فعالیت داشته باشد.
بدون آمار دقیق، سیاستگذاری صنایع فرهنگی تا حدی حدسی خواهد بود
صفاییمهر در ادامه، نبود اطلاعات آماری و اقتصادی منسجم را یکی از ضعفهای مهم سیاستگذاری صنایع فرهنگی و خلاق دانست.
وی با اشاره به «سند ملی توسعه فناوریهای فرهنگی و نرم» گفت در این سند، ایجاد نظام ملی آمار و اطلاعات اقتصادی صنایع فرهنگی مورد توجه قرار گرفته و تعیین سهم محصولات فرهنگی و فناوریهای نرم از تولید ناخالص داخلی نیز در شمار اهداف مطرح شده است.
به گفته وی، این موضوع نشان میدهد که سنجش اندازه و سهم اقتصادی این فعالیتها، خود یکی از مسائل مهم سیاستگذاری است.
صفاییمهر افزود: برای سیاستگذاری دقیق باید بدانیم اندازه واقعی بازار صنایع فرهنگی چقدر است، چه تعداد نیروی انسانی در بخشهای مختلف آن فعالیت میکنند، گردش مالی هر حوزه چگونه است، چه میزان واردات و صادرات وجود دارد و رفتار مصرف فرهنگی خانوارها چگونه تغییر میکند.
وی خاطرنشان کرد که بدون شناخت این متغیرها، تشخیص گلوگاههای اصلی رشد و انتخاب ابزار حمایتی مناسب دشوار خواهد بود.
او با اشاره به پژوهشهای مربوط به طراحی نظام پایش صنایع خلاق ایران، تأکید کرد که ارزیابی این حوزه نباید به شمارش تعداد آثار تولیدشده محدود شود.
صفاییمهر گفت: اگر فقط بدانیم در یک سال چند فیلم، کتاب، بازی یا محصول هنری تولید شده، هنوز تصویر کاملی از وضعیت اقتصادی صنعت نداریم.
به گفته وی، برای ارزیابی واقعی باید میزان سرمایهگذاری، وضعیت کسبوکارها، پایداری اشتغال، رشد بازار، تغییر رفتار مخاطب و ارزش اقتصادی و فرهنگی ایجادشده را نیز بررسی کرد.
این پژوهشگر با اشاره به مفاهیم «ورودی، فرایند، خروجی، پیامد و اثر» در نظام ارزیابی توضیح داد که ممکن است دستگاهی از افزایش تعداد تولیدات فرهنگی گزارش دهد، اما همچنان مشخص نباشد چه تعداد از تولیدکنندگان توانستهاند به فعالیت اقتصادی پایدار برسند.
وی بر ضرورت تبدیل نظام آمار فرهنگی به یکی از زیرساختهای اصلی تصمیمگیری اقتصادی تأکید کرد.
مشکل مقیاسپذیری؛ چرا بسیاری از کسبوکارهای خلاق کوچک میمانند؟
صفاییمهر در ادامه، مسئله «مقیاسپذیری» را از دیگر موانع رشد صنایع فرهنگی در ایران دانست.
وی توضیح داد که مقیاسپذیری به توانایی یک فعالیت اقتصادی برای گسترش تولید، دسترسی به بازارهای بزرگتر و افزایش ظرفیت درآمدزایی اشاره دارد.
به گفته وی، در برخی حوزههای فرهنگی، یک ناشر، طراح، استودیوی بازی یا گروه هنری ممکن است در مقیاس محدود موفق باشد، اما هنگام توسعه فعالیت با موانع متعددی روبهرو شود.
او کمبود سرمایه، محدودیت شبکه توزیع، ضعف بازاریابی، کمبود زیرساختهای فناوری و پیچیدگی برخی فرایندهای اداری را از عواملی دانست که میتوانند رشد بنگاههای خلاق را محدود کنند.
صفاییمهر تأکید کرد که در اینجا تفاوت حمایت فرهنگی با توسعه صنعت فرهنگی آشکار میشود.
وی اظهار کرد: اگر رابطه سیاستگذار با تولیدکننده صرفاً به پرداخت کمک مالی محدود شود، لزوماً صنعت شکل نمیگیرد. هدف باید ایجاد شرایطی باشد که تولیدکننده بتواند محصول خود را در بازار عرضه کند و درآمد حاصل از آن را دوباره وارد چرخه تولید سازد.
وی همچنین بر اهمیت بازار داخلی تأکید کرد و گفت یک صنعت فرهنگی پایدار نیازمند ارتباط مستمر با مخاطب داخلی است.
به گفته وی، شناخت سبد مصرف فرهنگی خانوار، قدرت خرید مردم، کیفیت دسترسی به محصولات فرهنگی و تجربه مخاطبان باید بخشی از تحلیل اقتصاد فرهنگ باشد.
صفاییمهر افزود که توجه به مصرف فرهنگی، صرفاً به معنای فروش بیشتر نیست؛ بلکه به سیاستگذار کمک میکند بداند چه محصولاتی با نیاز و ترجیح مخاطب ارتباط برقرار میکنند و چه موانعی در مسیر دسترسی مردم قرار دارد.
صادرات فرهنگی فقط ترجمه یک محصول نیست
در ادامه این بخش، صفاییمهر به موضوع صادرات محصولات فرهنگی پرداخت و گفت ورود به بازارهای خارجی نیازمند مجموعهای از توانمندیهای فراتر از تولید یک اثر باکیفیت است.
وی توضیح داد: اینکه یک کتاب ترجمه شود یا یک بازی و پویانمایی به زبان دیگری ارائه شود، بهتنهایی تضمینکننده موفقیت آن در بازار بینالمللی نیست.
به گفته او، صادرات فرهنگی مستلزم شناخت مخاطب خارجی، ذائقه فرهنگی بازار هدف، استانداردهای تولید و عرضه، طراحی محصول، بازاریابی، دسترسی به شبکه توزیع و در برخی موارد، شکلگیری همکاری و تولید مشترک است.
صفاییمهر تأکید کرد که توسعه صادرات فرهنگی باید بهعنوان بخشی از راهبرد اقتصادی صنایع خلاق دیده شود، نه صرفاً اقدامی تبلیغاتی برای نمایش آثار ایرانی در خارج از کشور.
وی افزود که محصول فرهنگی ایرانی زمانی میتواند در بازارهای بینالمللی جایگاه پایدار پیدا کند که علاوه بر برخورداری از هویت و خلاقیت، از سازوکار حرفهای تولید و عرضه نیز برخوردار باشد.
او در جمعبندی این بخش اظهار کرد: مسئله ایران کمبود سرمایه فرهنگی نیست؛ چالش اصلی ایجاد ساختاری اقتصادی است که بتواند سرمایه فرهنگی را به محصول، محصول را به بازار، بازار را به درآمد و درآمد را به سرمایهای برای تولید دوباره تبدیل کند.
هفت گلوگاه اصلی توسعه صنایع فرهنگی و خلاق در ایران
ناصر قوامپور در بخش بعدی گفتوگو با اشاره به اینکه تولید یک محصول خلاق به مجموعهای از فعالیتهای بههمپیوسته نیاز دارد، از صفاییمهر خواست مهمترین موانع رشد صنایع فرهنگی ایران را تشریح کند.
مجری برنامه پرسید آیا مسئله اصلی را باید در تأمین مالی، مالکیت فکری، ضعف بازار و شبکه توزیع، تعدد مقررات و نهادهای تصمیمگیر یا محدودیت صادرات جستوجو کرد.
صفاییمهر در پاسخ تأکید کرد که صنایع فرهنگی و خلاق ایران با یک مسئله تکعاملی روبهرو نیستند.
وی گفت: مسئله این حوزه سیستمی است؛ به این معنا که چندین گلوگاه به هم متصل وجود دارد و ضعف هرکدام میتواند عملکرد سایر بخشها را نیز تحت تأثیر قرار دهد.
او نخستین گلوگاه را ناقصبودن زنجیره ارزش دانست و توضیح داد که گاهی تولیدکننده و محصول مناسب وجود دارد، اما زیرساخت توزیع یا بازاریابی توسعه نیافته است. در مواردی نیز ایده خلاق شکل گرفته، ولی سرمایه لازم برای تبدیل آن به محصول در دسترس نیست.
به گفته وی، یک فیلم، بازی یا اثر فرهنگی موفق، تنها محصول فعالیت فردی هنرمند نیست، بلکه نتیجه عملکرد مجموعهای از عوامل اقتصادی، فنی، حقوقی و حرفهای است.
تأمین مالی و مسئله داراییهای نامشهود
صفاییمهر دومین گلوگاه را تأمین مالی دانست و گفت نظامهای سنتی تأمین مالی معمولاً بر داراییهای فیزیکی و وثیقههای قابل اندازهگیری تکیه دارند، درحالیکه دارایی اصلی بسیاری از شرکتهای فرهنگی، نامشهود است.
وی توضیح داد که یک استودیوی پویانمایی یا شرکت بازیسازی ممکن است دارایی ارزشمندی در قالب فیلمنامه، شخصیت داستانی، کد نرمافزاری، طراحی یا حقوق مالکیت فکری داشته باشد، اما ارزیابی و تأمین مالی چنین داراییهایی با روشهای متعارف بانکی دشوار باشد.
او ریسک بالای موفقیت تجاری محصولات فرهنگی را نیز یکی از ویژگیهای این بازار دانست و گفت هیچ تولیدکنندهای نمیتواند با قطعیت پیشبینی کند که یک کتاب، فیلم یا بازی جدید در بازار موفق خواهد شد.
صفاییمهر با اشاره به اهمیت سرمایهگذاری خطرپذیر، صندوقهای تخصصی، سرمایهگذاری مشترک و تأمین مالی جمعی تأکید کرد که ابزارهای مالی متناسب با ماهیت صنایع خلاق باید توسعه پیدا کنند.
مالکیت فکری؛ ستون اقتصادی صنایع خلاق
این پژوهشگر سومین گلوگاه را وضعیت حقوق مالکیت فکری عنوان کرد.
وی گفت مالکیت فکری در صنایع فرهنگی صرفاً مسئلهای حقوقی یا مربوط به حل اختلاف نیست؛ بلکه یکی از پایههای اصلی اقتصاد این صنایع محسوب میشود.
به گفته وی، پدیدآورنده باید بتواند از حقوق اثر خود درآمد کسب کند و سرمایهگذار نیز نیاز دارد حقوق بهرهبرداری و سهم درآمد آینده پروژه برای او روشن و قابل پیشبینی باشد.
صفاییمهر برای توضیح موضوع به امکان بهرهبرداری اقتصادی از شخصیتهای پویانمایی اشاره کرد و گفت یک شخصیت میتواند در تولید بازی، اسباببازی، پوشاک یا نوشتافزار مورد استفاده قرار گیرد و از طریق قراردادهای واگذاری یا اعطای مجوز بهرهبرداری، درآمد ایجاد کند.
وی تأکید کرد که در چنین مواردی، حق بهرهبرداری از اثر خود به دارایی اقتصادی تبدیل میشود.
شبکه توزیع و قدرت اقتصادی پلتفرمها
صفاییمهر چهارمین مسئله را شبکه توزیع و نقش پلتفرمها دانست.
او توضیح داد که در اقتصاد دیجیتال، گاهی بازیگری که مسیر دسترسی به مخاطب را در اختیار دارد، قدرت اقتصادی قابل توجهی پیدا میکند؛ حتی اگر خود تولیدکننده اصلی محتوا نباشد.
به گفته وی، در حوزههایی مانند نشر، موسیقی، فیلم، بازی و تولید محتوای دیجیتال، شبکه توزیع و پلتفرمها بر امکان دیدهشدن محصول، نحوه تقسیم درآمد و دسترسی تولیدکننده به اطلاعات مخاطب تأثیر میگذارند.
صفاییمهر با تأکید بر اهمیت «تسهیم منصفانه ارزش» در زنجیره تولید و عرضه خاطرنشان کرد که در سند ملی توسعه فناوریهای فرهنگی و نرم نیز موضوع تنظیم قواعد توزیع منصفانه ارزش میان بازیگران مختلف، از جمله اپراتورها و ناشران محتوا، مورد توجه قرار گرفته است.
وی تأکید کرد که توسعه صنایع فرهنگی بدون توجه به مناسبات اقتصادی میان تولیدکننده، توزیعکننده و پلتفرم، با چالش روبهرو خواهد شد.
تعدد مقررات و افزایش هزینه فعالیت
این پژوهشگر پنجمین مانع را تعدد نهادهای تصمیمگیر و ناپایداری برخی قواعد و سیاستها دانست.
وی گفت صنایع فرهنگی و خلاق در مرز چند حوزه قرار دارند؛ از فرهنگ و هنر گرفته تا اقتصاد، فناوری، تجارت، آموزش و حقوق مالکیت فکری.
به گفته وی، حضور نهادهای مختلف در این حوزه طبیعی است، اما زمانی مسئله ایجاد میشود که وظایف آنها همپوشانی داشته باشد، مقررات با یکدیگر سازگار نباشند یا فعال اقتصادی ناچار شود برای یک فعالیت واحد از چند مسیر اداری پیچیده عبور کند.
صفاییمهر توضیح داد که در ادبیات اقتصادی، چنین وضعیتی میتواند موجب افزایش «هزینه مبادله» شود.
وی افزود: وقتی یک کسبوکار کوچک خلاق بخش قابل توجهی از منابع و زمان خود را صرف پیگیری فرایندهای اداری کند، فرصت کمتری برای توسعه محصول، جذب مخاطب و حضور در بازار خواهد داشت.
ضعف شناخت بازار و نیاز مخاطب
صفاییمهر ششمین گلوگاه را نبود نظام منسجم شناخت بازار و مخاطب دانست.
وی گفت تولیدکننده باید اطلاعات مناسبی درباره اندازه بازار، ویژگی مخاطبان، ترجیحات مصرفکنندگان، رفتار خرید و روندهای آینده داشته باشد.
به گفته وی، نیازسنجی، ذائقهسنجی، آیندهنگاری و اثرسنجی، فعالیتهایی تشریفاتی در کنار تولید فرهنگی نیستند، بلکه جزئی از زیرساخت اقتصادی صنایع خلاق محسوب میشوند.
او برای نمونه به صنعت اسباببازی اشاره کرد و گفت سرمایهگذاری در این حوزه بدون شناخت گروههای سنی مخاطب، رفتار خرید خانوارها، نیازهای آموزشی، رقبا و مسیرهای توزیع، با عدم قطعیت بیشتری همراه خواهد بود.
فاصله میان خلاقیت هنری و مدیریت کسبوکار
صفاییمهر هفتمین مانع را ضعف پیوند میان توانایی هنری و مهارتهای حرفهای کسبوکار عنوان کرد.
وی با تأکید بر اینکه خلاقیت شرط لازم توسعه صنایع فرهنگی است، افزود که برای تبدیل خلاقیت به صنعت باید تواناییهایی مانند مدیریت پروژه، بازاریابی، شناخت حقوق قراردادها، تأمین مالی و استفاده از فناوری نیز در کنار مهارت هنری وجود داشته باشد.
به گفته وی، در صنایع خلاق به افرادی نیاز است که بتوانند هم زبان هنر و فرهنگ را بفهمند و هم منطق اقتصادی و مدیریتی یک کسبوکار را بشناسند.
او توضیح داد که این مسئله در حوزههایی مانند مد و لباس، بازی، طراحی و تولید محتوای دیجیتال اهمیت ویژهای دارد؛ زیرا موفقیت اقتصادی در این بخشها به ترکیب خلاقیت، دانش بازار، فناوری و مدیریت وابسته است.
صفاییمهر در پایان این بخش تصریح کرد که مسائل صنایع فرهنگی را نمیتوان به کمبود پول یا ضعف یک قانون تقلیل داد.
وی تأکید کرد: مسئله اصلی، ضعف در تبدیل فعالیتهای پراکنده فرهنگی و هنری به نظامی منسجم و پایدار برای تولید ارزش اقتصادی است.
دولت باید بازارساز و تنظیمگر باشد، نه تولیدکننده دائمی محصولات فرهنگی
در بخش پایانی گفتوگو، ناصر قوامپور با طرح مسئله نقش دولت در اقتصاد فرهنگ از مهمان برنامه پرسید که تقسیم کار مناسب میان دولت، بخش خصوصی، هنرمندان، کسبوکارهای خلاق و نهادهای صنفی چگونه باید باشد.
وی یادآور شد که از یکسو فرهنگ دارای ابعاد عمومی و اجتماعی است و از سوی دیگر، صنایع فرهنگی بدون سرمایهگذاری، بازار، رقابت و کارآفرینی نمیتوانند به فعالیت اقتصادی پایدار تبدیل شوند.
صفاییمهر در پاسخ، تعیین نقش دولت را یکی از مهمترین مسائل سیاستگذاری صنایع فرهنگی و خلاق دانست و از مفهوم «دولت بازارساز و تنظیمگر» استفاده کرد.
او توضیح داد: وظیفه اصلی دولت این نیست که بهصورت دائمی خود تولیدکننده همه محصولات فرهنگی باشد، بلکه باید محیطی فراهم کند که ایده و خلاقیت بتوانند به کسبوکارهای پایدار تبدیل شوند.
به گفته وی، بخش مهمی از تولید فرهنگی باید با مشارکت هنرمندان، ناشران، استودیوها، شرکتهای خلاق، کارآفرینان و بنگاههای خصوصی انجام شود؛ زیرا ماهیت فعالیت خلاق با تنوع، تجربهکردن، نوآوری، رقابت و ریسکپذیری پیوند دارد.
بااینحال، صفاییمهر تأکید کرد که واگذاری تولید به فعالان حرفهای به معنای کناررفتن دولت از مسئولیتهای عمومی نیست.
وی در ادامه پنج مسئولیت اصلی برای دولت در توسعه صنایع فرهنگی برشمرد.
ایجاد قواعد روشن و پیشبینیپذیر
صفاییمهر نخستین مسئولیت دولت را ایجاد و تثبیت قواعد فعالیت اقتصادی دانست.
او گفت حقوق مالکیت فکری، قراردادها، قواعد رقابت، صدور مجوزها، حقوق پدیدآورندگان و شیوه تقسیم درآمد باید روشن و قابل پیشبینی باشند.
وی توضیح داد که یک سرمایهگذار فرهنگی باید بتواند هنگام ورود به پروژه، نسبت به ثبات نسبی قواعد و امکان ادامه فعالیت خود اطمینان داشته باشد.
به اعتقاد این پژوهشگر، پیشبینیپذیری مقررات در اقتصاد خلاق اهمیت زیادی دارد؛ زیرا بسیاری از پروژههای فرهنگی به زمان طولانی برای تولید، عرضه و بازگشت سرمایه نیاز دارند.
فراهمکردن زیرساختهای عمومی و اطلاعاتی
صفاییمهر دومین مسئولیت دولت را توسعه زیرساختهایی دانست که بنگاههای کوچک فرهنگی بهتنهایی توان تأمین آنها را ندارند.
وی ایجاد نظام آمار صنایع فرهنگی، دادههای مصرف، استانداردها، برخی زیرساختهای فناوری و امکانات عمومی لازم برای حضور در بازارهای خارجی را از مصادیق این مسئولیت برشمرد.
او با اشاره به اهمیت دادههای اقتصادی گفت انتظار نمیرود هر شرکت کوچک تولیدکننده محتوا یا هر استودیوی خلاق بتواند بهتنهایی نظامی جامع برای شناخت بازار ملی ایجاد کند.
به گفته وی، فراهمکردن دادههای قابل اتکا میتواند به تصمیمگیری بهتر تولیدکنندگان، سرمایهگذاران و سیاستگذاران کمک کند.
اصلاح مشکلات تأمین مالی و حمایت از سرمایهگذاری
صفاییمهر سومین مسئولیت دولت را کاهش موانع تأمین مالی صنایع خلاق دانست.
وی توضیح داد که دولت میتواند بهجای ورود مستقیم به تولید، با ابزارهایی مانند صندوقهای ضمانت، سرمایهگذاری مشترک، حمایت از سرمایهگذاری خطرپذیر و خریدهای دولتی هدفمند، بخشی از ریسک ورود سرمایه خصوصی به این حوزه را کاهش دهد.
او با اشاره به پیشبینی خرید محصولات و خدمات صنایع فرهنگی بومی در سند ملی توسعه فناوریهای فرهنگی و نرم گفت که دولت میتواند در مواردی بهجای پرداخت کمک بلاعوض، به مشتری اولیه محصولات فرهنگی تبدیل شود.
به گفته وی، چنین رویکردی در صورت طراحی مناسب میتواند هم نیاز عمومی را تأمین کند و هم به شکلگیری تقاضا و بازار برای محصول فرهنگی کمک کند.
حمایت از صادرات و حضور در بازارهای جهانی
صفاییمهر چهارمین وظیفه دولت را تسهیل دسترسی کسبوکارهای خلاق به بازارهای خارجی دانست.
وی اظهار کرد که یک استودیوی کوچک انیمیشن یا شرکت بازیسازی، لزوماً توان ایجاد شبکه توزیع و فروش در چند کشور را بهتنهایی ندارد.
به گفته وی، ظرفیت سفارتخانهها، رایزنیهای فرهنگی، بازارهای تخصصی، نمایشگاههای بینالمللی و توافقهای تجاری میتواند برای معرفی محصولات ایرانی و توسعه ارتباطات اقتصادی مورد استفاده قرار گیرد.
او درعینحال تأکید کرد که وظیفه تولید محصول رقابتپذیر باید بر عهده تولیدکنندگان حرفهای باشد و نقش دولت بیشتر بر فراهمکردن مسیر و کاهش موانع متمرکز شود.
حمایت از تنوع فرهنگی و آثار کمبازده اما ارزشمند
این پژوهشگر پنجمین مسئولیت دولت را حمایت از تنوع و نوآوری فرهنگی دانست.
وی با اشاره به اینکه همه فعالیتهای فرهنگی الزاماً در کوتاهمدت سودآور نیستند، گفت برخی آثار ممکن است از نظر هویتی، آموزشی، هنری یا اجتماعی دارای ارزش بالایی باشند، اما بازار تجاری نتواند بهتنهایی هزینه تولید آنها را تأمین کند.
صفاییمهر تأکید کرد که در چنین مواردی، حمایت عمومی میتواند قابل دفاع باشد؛ مشروط بر اینکه سازوکار آن شفاف، مبتنی بر معیارهای روشن، قابل ارزیابی و تا حد امکان رقابتی باشد.
وی هشدار داد که حمایت فرهنگی نباید به ایجاد وابستگی دائمی تولیدکننده به بودجه عمومی منجر شود.
به گفته وی، سیاست حمایتی موفق باید بتواند در کنار حفاظت از ارزشهای فرهنگی، امکان توانمندشدن و استمرار فعالیت حرفهای تولیدکنندگان را نیز افزایش دهد.
موفقیت صنایع فرهنگی را نباید با تعداد جشنواره و مجوز سنجید
صفاییمهر در بخش دیگری از سخنان خود بر ضرورت بازنگری در شاخصهای ارزیابی عملکرد دستگاههای فرهنگی تأکید کرد.
وی گفت تعداد جشنوارههای برگزارشده، نمایشگاهها، مجوزهای صادرشده یا پروژههای حمایتشده، بهتنهایی نمیتواند نشاندهنده میزان موفقیت سیاستهای توسعه صنایع فرهنگی و خلاق باشد.
به گفته وی، این شاخصها عمدتاً بیانگر حجم فعالیت هستند، درحالیکه ارزیابی اقتصادی باید به نتایج واقعی نیز توجه کند.
او تصریح کرد که دستگاههای مسئول باید بتوانند به پرسشهای مهمتری پاسخ دهند: چند کسبوکار فرهنگی توانستهاند پایدار بمانند؟ چه تعداد شغل ایجاد شده است؟ بازار محصولات فرهنگی تا چه اندازه توسعه یافته؟ سهم تولیدکنندگان از ارزش نهایی محصول چقدر است؟ چند محصول ایرانی موفق به ورود به بازارهای خارجی شدهاند؟ و چه میزان دارایی و حقوق مالکیت فکری قابل بهرهبرداری شکل گرفته است؟
صفاییمهر تأکید کرد که تفکیک ورودیها، فرایندها، خروجیها، پیامدها و آثار سیاستهای حمایتی میتواند تصویر دقیقتری از موفقیت یا ناکامی آنها ارائه دهد.
وی افزود که حتی افزایش تعداد تولیدات فرهنگی نیز لزوماً به معنای افزایش توان اقتصادی صنعت نیست؛ زیرا ممکن است تولید رشد کرده باشد، اما بازار و ظرفیت درآمدزایی متناسب با آن توسعه پیدا نکرده باشد.
اقتصاد فرهنگ نیازمند همکاری هوشمندانه دولت، بازار و جامعه فرهنگی است
این پژوهشگر در جمعبندی دیدگاههای خود درباره تقسیم کار در اقتصاد فرهنگ گفت باید میان مسئولیت تنظیمگری دولت، وظایف اقتصادی بخش خصوصی و جایگاه خلاق هنرمندان و پدیدآورندگان تفاوت قائل شد.
وی توضیح داد که دولت باید قواعد، زیرساختها، دادهها و شرایط تسهیل فعالیت را فراهم کند؛ بخش خصوصی و بنگاههای اقتصادی مسئولیت سرمایهگذاری و توسعه کسبوکار را بر عهده داشته باشند؛ و هنرمندان و نیروهای خلاق همچنان نقش اصلی را در تولید ایده، معنا، روایت و نوآوری ایفا کنند.
به گفته وی، مخلوطشدن این مسئولیتها میتواند به کاهش کارآمدی منجر شود.
صفاییمهر اظهار کرد: اگر دولت بهجای تنظیمگری و حمایت هدفمند، خود به تولیدکننده دائمی تبدیل شود، ممکن است رقابت، تنوع و نوآوری محدود شود. از سوی دیگر، اگر بازار فرهنگی کاملاً بدون سیاست عمومی رها شود، احتمال دارد بخشی از آثار ارزشمند، تولیدکنندگان کوچکتر و فعالیتهای پرریسک از فرصت رشد و حضور محروم بمانند.
او راهحل را نه در تصدیگری گسترده دولت و نه در کنارگذاشتن کامل مسئولیت عمومی، بلکه در شکلگیری همکاری هوشمندانه میان دولت، بازار و جامعه فرهنگی دانست.
در پایان برنامه، ناصر قوامپور با جمعبندی مباحث مطرحشده، بر این نکته تأکید کرد که برخورداری از فرهنگ غنی و نیروی انسانی خلاق، ذخیرهای ارزشمند از ایده، روایت، هنر، طراحی و معنا در اختیار کشور قرار داده است؛ اما تبدیل این ذخیره به ارزش اقتصادی پایدار، نیازمند مجموعهای بههمپیوسته از تولیدکننده، سرمایهگذار، فناوری، حقوق مالکیت فکری، شبکه توزیع، بازار و سیاستگذاری است.
مجری برنامه خاطرنشان کرد که آینده صنایع فرهنگی را نباید صرفاً با شمار آثار تولیدشده سنجید، بلکه باید دید آیا برای ایدههای خلاق، مسیری پایدار از تولید تا مخاطب ایجاد شده و آیا پدیدآورندگان امکان ادامه فعالیت حرفهای و حضور در بازارهای بزرگتر را پیدا کردهاند.
عباس صفاییمهر نیز با تأکید بر ظرفیت فرهنگ ایران برای اشتغالآفرینی، نوآوری و حضور در اقتصاد جهانی، یادآور شد که سیاستگذاری صنایع فرهنگی باید از حمایتهای مقطعی و فعالیتهای پراکنده به سمت ایجاد یک نظام حرفهای تولید ارزش حرکت کند.
وی در جمعبندی دیدگاه خود تأکید کرد:
«آینده اقتصاد فرهنگ زمانی ساخته میشود که خلاقیت فردی بتواند در یک نظام حرفهای، از ایده به محصول، از محصول به بازار و از بازار به سرمایهای برای خلق اثر بعدی تبدیل شود.»
برنامه «میز فرهنگ» با موضوع «صنایع فرهنگی و خلاق در اقتصاد ملی» روز یکشنبه ۱۷ آبان ۱۴۰۵ با اجرای ناصر قوامپور و حضور عباس صفاییمهر از رادیو فرهنگ برگزار شد. در این گفتوگو، ضرورت عبور از نگاه صرفاً هزینهای به فرهنگ و حرکت به سمت توسعه زنجیره ارزش صنایع خلاق، بهعنوان یکی از مسائل مهم سیاستگذاری فرهنگی و اقتصادی کشور مورد توجه قرار گرفت.
برچسب ها :اندیشگاه روایت ایرانی ، ستاد صنایع خلاق ، ستاد صنایع فرهنگی ، صنایع خلاق ، صنایع فرهنگی
- نظرات ارسال شده توسط شما، پس از تایید توسط مدیران سایت منتشر خواهد شد.
- نظراتی که حاوی تهمت یا افترا باشد منتشر نخواهد شد.
- نظراتی که به غیر از زبان فارسی یا غیر مرتبط با خبر باشد منتشر نخواهد شد.






















ارسال نظر شما
مجموع نظرات : 0 در انتظار بررسی : 0 انتشار یافته : 0