تاریخ انتشار : شنبه 30 آبان 1405 - 0:04
کد خبر : 19609

یاداشت تحلیلی

متانول؛ صنعتی در میانه گاز ارزان، ارز گران و دولت چندپاره

متانول؛ صنعتی در میانه گاز ارزان، ارز گران و دولت چندپاره
تولید متانول برای ایران راهی برای تبدیل ذخایر گاز به محصولی قابل‌صادرات بود؛ اما وقتی تأمین گاز در زمستان دشوار می‌شود و وصول درآمد صادراتی هزینه دارد، ظرفیت اسمی کارخانه‌ها دیگر معیار مناسبی برای سنجش موفقیت این صنعت نیست. عباس صفایی‌مهر در یادداشتی، به این پرسش می‌پردازد که از گاز تخصیص‌یافته چه ارزشی به دست می‌آید، این ارزش نصیب چه کسانی می‌شود و هزینه‌های آن را چه کسانی می‌پردازند.

به گزارش خبرنگار حوزه انرژی قاصدک شرق، عباس صفایی مهر پژوهشگر اندیشگاه روایت ایرانی نوشت:

اقتصاد سیاسی متانول؛ صنعت در میانه گاز ارزان، ارز گران و دولت چندپاره

عباس صفایی‌مهر
پژوهشگر اندیشگاه روایت ایرانی

تولید متانول برای ایران راهی برای تبدیل ذخایر گاز به محصولی قابل‌صادرات بود. اما وقتی تأمین گاز در زمستان دشوار می‌شود و وصول درآمد صادراتی هزینه دارد، ظرفیت اسمی کارخانه‌ها دیگر معیار مناسبی برای سنجش موفقیت این صنعت نیست. پرسش این است که از گاز تخصیص‌یافته چه ارزشی به دست می‌آید، این ارزش نصیب چه کسانی می‌شود و هزینه‌های آن را چه کسانی می‌پردازند.

بحث درباره متانول در ایران معمولاً از ظرفیت تولید، قیمت جهانی و تکمیل زنجیره ارزش آغاز می‌شود. اما پیش از آنکه بپرسیم چگونه بیشتر تولید کنیم، باید روشن کنیم چرا سرمایه‌گذاری‌ها بارها به همین مسیر برگشته‌اند. فناوری شناخته‌شده، تجربه پیمانکاران داخلی و امکان فروش در بازار جهانی، انتخاب متانول را در آغاز توضیح می‌دهد. با گذشت زمان، همین تجربه انباشته و تصور دسترسی پایدار به خوراک، تکرار طرح‌های مشابه را آسان‌تر از آزمودن گزینه‌های دیگر کرد. انتخابی که در زمان خود منطق داشت، به‌تدریج به الگویی برای افزودن ظرفیت بدل شد، حتی در جاهایی که پایداری خوراک و فروش به همان اندازه روشن نبود.

قیمت خوراک، فقط یک عدد نیست

برای یک مجتمع پتروشیمی، گاز نهاده‌ای است که قیمت و تداوم عرضه آن بر امکان تولید اثر می‌گذارد. همین گاز برای خانوار وسیله گرمایش، برای نیروگاه سوخت تولید برق و برای دولت هم منبع درآمد و هم ابزار سیاست صنعتی است. بنابراین، تصمیم درباره نرخ و سهمیه خوراک تنها یک محاسبه فنی نیست. این تصمیم تعیین می‌کند چه کسی از منابع گاز بهره ببرد و چه کسی هزینه کمبود آن را تحمل کند.

خوراک ارزان، اگر بدون توجه به بهره‌وری و ارزش‌افزوده تخصیص یابد، می‌تواند هم به واحد کارآمد امتیاز بدهد و هم به واحدی که بقای آن به همان امتیاز وابسته است. در سوی مقابل، افزایش ناگهانی نرخ خوراک یا قطع پیش‌بینی‌نشده گاز، برنامه‌ریزی را حتی برای بنگاه کارآمد دشوار می‌کند. وقتی سودآوری بیش از اندازه به تصمیم‌های موردی وابسته شود، برای بنگاه طبیعی است که توان خود را صرف چانه‌زنی درباره نرخ و سهمیه کند. پرسش سیاستی این است که چگونه می‌توان قواعدی گذاشت که سرمایه‌گذاری در بهره‌وری از گرفتن یک امتیاز تازه سودمندتر باشد.

صدور مجوز آسان‌تر از توقف یک طرح است

مجوز یک طرح متانولی، حتی پیش از آغاز تولید، توقع اشتغال، اعتبار بانکی، تخصیص گاز و ساخت زیرساخت ایجاد می‌کند. برای مدیران و جامعه محلی، اشتغال دوره ساخت ملموس است. هزینه تأمین خوراک، توقف تولید یا دشواری فروش اما دیرتر آشکار می‌شود و معمولاً میان بازیگران بیشتری توزیع می‌شود. همین فاصله میان منفعت فوری و هزینه بلندمدت توضیح می‌دهد که چرا بازنگری در یک طرح ضعیف، پس از صدور مجوز، دشوارتر از بررسی دقیق آن پیش از صدور است.

ساختار مالکیت نیز بر تصمیم‌ها اثر می‌گذارد. وقتی سهام‌داران بزرگ یک بنگاه، صندوق‌های بازنشستگی، بانک‌ها یا نهادهای عمومی‌اند، درآمد آن می‌تواند به ایفای تعهداتی بیرون از کارخانه کمک کند. همین پیوند، در دوره افت سود، ممکن است فشار برای دریافت تخفیف خوراک یا حمایت مالی را افزایش دهد. مسئله صرفاً عمومی یا خصوصی‌بودن مالکیت نیست. مسئله این است که نهادی که از سود بنگاه منتفع می‌شود، نباید بدون قواعد شفاف درباره امتیازهای همان بنگاه نیز داوری کند.

صادرات ثبت‌شده با ارز قابل‌وصول یکی نیست

هزینه تولید، تمام هزینه صادرات نیست. حمل، بیمه، واسطه‌گری، تخفیف فروش و دشواری دریافت پول می‌توانند فاصله معناداری میان ارزش ثبت‌شده محموله و درآمدی ایجاد کنند که در نهایت به بنگاه و اقتصاد کشور می‌رسد. وابستگی به شمار محدودی از بازارها یا مسیرهای تسویه نیز دست فروشنده را در مذاکره می‌بندد. از این رو، در ارزیابی یک طرح، رقم صادرات باید کنار هزینه دسترسی به بازار و امکان واقعی وصول ارز قرار گیرد.

تکمیل زنجیره ارزش می‌تواند بخشی از پاسخ باشد، اما هر واحد پایین‌دستی لزوماً ارزش بیشتری خلق نمی‌کند. تبدیل متانول به الفین ممکن است وابستگی به صادرات مستقیم متانول را کاهش دهد، اما به سرمایه فراوان نیاز دارد و ریسک‌های تازه‌ای در بازار ایجاد می‌کند. برخی مسیرهای کوچک‌تر، مانند تولید رزین، چسب، حلال و مواد شیمیایی تخصصی، ممکن است پیوند مستقیم‌تری با صنایع داخلی برقرار کنند. انتخاب میان این گزینه‌ها باید بر پایه بازار، فناوری، هزینه انرژی و امکان فروش باشد. اگر واحد پایین‌دستی فقط با امتیاز دائمی خوراک دوام بیاورد، یارانه از یک حلقه به حلقه بعد منتقل شده است، بی‌آنکه لزوماً ارزش بیشتری ایجاد شود.

چه کسی باید درباره تخصیص گاز تصمیم بگیرد؟

وزارت نفت از منظر تأمین خوراک به طرح نگاه می‌کند، وزارت صنعت ظرفیت تولید را می‌سنجد، نهادهای مالی بازده سرمایه را در نظر می‌گیرند و مقام‌های محلی به اشتغال توجه دارند. هرکدام بخشی از مسئله را می‌بینند. چندپارگی از جایی آغاز می‌شود که هیچ سازوکار پاسخ‌گویی روشنی برای سنجش این منافع کنار یکدیگر وجود نداشته باشد. در چنین وضعی، ممکن است یک دستگاه برای توسعه ظرفیت مجوز بدهد و دستگاهی دیگر در زمستان ناگزیر از محدودکردن خوراک باشد.

گام نخست، شفاف‌کردن اطلاعات تخصیص خوراک، نرخ بهره‌برداری، هزینه فروش و ارز وصول‌شده در سطحی است که ارزیابی سیاست را ممکن کند. مجوزهای جدید نیز باید به تأمین معتبر خوراک و سرمایه و ارزیابی واقع‌بینانه بازار فروش مشروط شوند. هر حمایتی از صنایع پایین‌دستی باید زمان‌دار باشد و ادامه آن به تولید و فروش واقعی گره بخورد. در نهایت، تصمیم‌گیر باید بتواند توضیح دهد که تخصیص گاز به یک طرح، در مقایسه با مصرف‌های جایگزین، چه ارزش‌افزوده، چه میزان ارز قابل‌وصول و چه اشتغال پایداری ایجاد می‌کند.

آینده متانول ایران را تعداد مجتمع‌ها تعیین نمی‌کند. معیار این است که پس از کسر هزینه خوراک، حمل و وصول درآمد، چه ارزشی در کشور می‌ماند و آیا آن ارزش از گزینه‌های دیگری که برای مصرف گاز داشتیم بیشتر است. اگر نتوانیم به این پرسش پاسخ دهیم، افزایش تولید ممکن است روی کاغذ موفقیت به نظر برسد، درحالی‌که هزینه کمبود گاز و سرمایه‌گذاری کم‌بازده بر دوش بخش‌های دیگر اقتصاد افتاده است.

 

ارسال نظر شما
مجموع نظرات : 0 در انتظار بررسی : 0 انتشار یافته : 0
  • نظرات ارسال شده توسط شما، پس از تایید توسط مدیران سایت منتشر خواهد شد.
  • نظراتی که حاوی تهمت یا افترا باشد منتشر نخواهد شد.
  • نظراتی که به غیر از زبان فارسی یا غیر مرتبط با خبر باشد منتشر نخواهد شد.

sixteen − ten =