تاریخ انتشار : جمعه 29 آبان 1405 - 23:42
کد خبر : 19598

برنامه زنده رادیویی

مرجعیت فرهنگی در «میز فرهنگ»؛ مردم به حرف چه کسانی رجوع می‌کنند؟

مرجعیت فرهنگی در «میز فرهنگ»؛ مردم به حرف چه کسانی رجوع می‌کنند؟
عباس صفایی‌مهر در برنامه زنده «میز فرهنگ» رادیو فرهنگ، تحول مرجعیت فرهنگی را نه انتقال یک‌باره نفوذ از نهادهای رسمی به شبکه‌های اجتماعی، بلکه حاصل متنوع‌ترشدن مراجع و تغییر مسیرهای دیده‌شدن و کسب اعتبار دانست. مرتضی یادگاری نیز در این گفتگو توضیح داد که زبان آشنا، تجربه موفق از توصیه‌های پیشین و احساس نزدیکی به یک چهره رسانه‌ای، چگونه بر انتخاب‌های فرهنگی مخاطبان اثر می‌گذارند.

به گزارش خبرنگار قاصدک شرق

برنامه «میز فرهنگ» روز یکشنبه ۲۴ آبان ۱۴۰۵ با موضوع «مرجعیت فرهنگی در جامعه امروز؛ چه کسانی بر نگرش و سلیقه مردم اثر می‌گذارند؟» به‌صورت زنده از رادیو فرهنگ پخش شد. مجری در آغاز گفت‌وگو، بحث را از عملکرد دستگاه‌های فرهنگی به زندگی روزمره مردم برد: وقتی افراد برای انتخاب یک کتاب یا فیلم، فهم یک مسئله اجتماعی یا داوری درباره یک سنت به منابع متفاوتی رجوع می‌کنند، از کجا می‌توان فهمید نظر چه کسی واقعاً در انتخاب و قضاوت آنان وزن دارد؟ گفت‌وگو با صفایی‌مهر از تعریف همین جایگاه آغاز شد و به تغییر سازوکارهای اعتبار در فضای دیجیتال و مسئولیت نهادهای فرهنگی در برابر این تحول رسید.

پرسش آغازین مجری: مرجعیت فرهنگی چیست؟

مجری: اصلاً وقتی از «مرجعیت فرهنگی» صحبت می‌کنیم، منظورمان چیست؟ چه تفاوتی میان شهرت، محبوبیت، اعتماد و مرجعیت فرهنگی وجود دارد و چرا شناخت مراجع فرهنگی جامعه برای سیاست‌گذاران و مدیران فرهنگی اهمیت دارد؟

عباس صفایی‌مهر: برای فهم مسئله، ترویج کتاب‌خوانی را در نظر بگیریم. ممکن است یک نهاد فرهنگی برای معرفی کتاب بودجه بگذارد، تبلیغ کند و چند برنامه برگزار کند. در همان حوزه، ممکن است معرفی یک معلم ادبیات یا یک نویسنده، گروهی از مخاطبان را واقعاً به خواندن همان کتاب ترغیب کند. مقصود از این مثال، مقایسه ارزش کار معلم و نهاد فرهنگی نیست. پرسش این است که چرا یک توصیه مشابه، از زبان دو گوینده، نتیجه یکسانی ندارد؟ بخشی از پاسخ به اعتباری برمی‌گردد که شنونده برای هر یک از آن‌ها قائل است.

مرجعیت فرهنگی جایگاهی است که یک فرد، گروه یا نهاد در شکل‌دادن به فهم، سلیقه و داوری فرهنگی بخشی از جامعه پیدا می‌کند. مرجع فقط منبع اطلاعات نیست؛ نظر او می‌تواند در این اثر بگذارد که مخاطب چه اثری را ارزشمند بداند، کدام تفسیر را قانع‌کننده‌تر ببیند یا چه رفتاری را بپذیرد. مفهوم «گروه مرجع» در جامعه‌شناسی بخشی از این وضعیت را توضیح می‌دهد: آدم‌ها ممکن است برای ارزیابی رفتار و انتخاب خود به یک گروه هنری، حرفه‌ای یا اجتماعی رجوع کنند، حتی اگر عضو آن گروه نباشند. در بحث مرجعیت فرهنگی، این نقش را یک فرد، یک انجمن، یک نشریه تخصصی یا حتی یک سنت فرهنگی نیز می‌تواند ایفا کند.

شهرت یعنی فرد شناخته شده باشد و محبوبیت یعنی مخاطب به او علاقه داشته باشد. اعتبار به این مربوط است که مخاطب دانش، تجربه یا صلاحیت گوینده را در موضوعی معین به رسمیت بشناسد. اعتماد یک گام دیگر است: مخاطب حاضر باشد در قضاوت یا انتخابش به گفته یا عملکرد او تکیه کند. وقتی این اعتبار و اعتماد به رجوع و اثرگذاری در تصمیم‌ها تبدیل شود، می‌توان از مرجعیت سخن گفت. بنابراین ممکن است یک بازیگر برای مخاطبانش محبوب باشد، اما نظر او در موضوعی تاریخی یا تربیتی مبنای داوری آن‌ها قرار نگیرد. در مقابل، معلمی که شهرت عمومی ندارد، ممکن است ذائقه ادبی چند نسل از دانش‌آموزان یک مدرسه را شکل بدهد. برای تشخیص مرجعیت باید همیشه سه چیز را مشخص کرد: در چه موضوعی، برای کدام مخاطبان و با چه نوع اثرگذاری؟

اهمیت این بحث برای سیاست‌گذاری از آنجا می‌آید که فرهنگ فقط مجموعه‌ای از کتاب‌ها، فیلم‌ها و رویدادها نیست؛ با معناها، ارزش‌ها و شیوه زندگی مردم سروکار دارد. در سنت مطالعات فرهنگی استوارت هال، مخاطب پیام را منفعلانه دریافت نمی‌کند؛ آن را در پرتو تجربه و موقعیت اجتماعی خودش تفسیر می‌کند و ممکن است معنایی متفاوت از آنچه تولیدکننده در نظر داشته، از آن بگیرد. پس اگر مدیری فقط بداند چه دستگاهی پیام را تولید کرده و چند نفر در معرض آن قرار گرفته‌اند، هنوز نمی‌داند مردم آن را چگونه فهمیده‌اند، چه کسی در پذیرفتن یا ردکردن آن نقش داشته و آیا انتخابی در نتیجه آن تغییر کرده است یا نه.

سؤال اول مجری: مرجعیت جابه‌جا شده یا شیوه شکل‌گیری آن تغییر کرده است؟

مجری: آیا امروز صرفاً شاهد جابه‌جایی مرجعیت از نهادهای رسمی به فضای مجازی هستیم، یا اساساً شیوه شکل‌گیری اعتماد، اعتبار و نفوذ فرهنگی تغییر کرده است؟ مفاهیمی مانند سرمایه فرهنگی و سرمایه نمادین چه کمکی به فهم این تحول در جامعه ایران می‌کنند؟

عباس صفایی‌مهر: تعبیر «انتقال مرجعیت از نهادهای رسمی به فضای مجازی» بخشی از تغییر را نشان می‌دهد، اما برای توضیح آن کافی نیست. دست‌کم سه تحول را باید جداگانه دید: مراجع متنوع‌تر و در دسترس‌تر شده‌اند؛ مسیر رسیدن افراد و محتوا به مخاطب تغییر کرده است؛ و جایگاه رسمی به‌تنهایی توضیح نمی‌دهد که یک فرد یا نهاد چگونه اعتبار به دست می‌آورد و آن را حفظ می‌کند.

مرجعیت در گذشته هم در اختیار یک نهاد نبود. خانواده، مدرسه، مسجد، دانشگاه، مطبوعات و هنرمندان در حوزه‌های متفاوتی اثر می‌گذاشتند. گسترش آموزش، تنوع شیوه‌های زندگی و ارتباطات دیجیتال، امکان آشنایی و ارتباط با مراجع بیشتری را فراهم کرده است. یک جوان ممکن است برای یادگیری یک موضوع علمی به استادش رجوع کند، برای انتخاب فیلم از دوستانش نظر بخواهد و برای شناخت موسیقی یک تولیدکننده محتوا را دنبال کند. از این رفتار نمی‌توان نتیجه گرفت که نسل جدید هیچ مرجعی را نمی‌پذیرد. آنچه باید بررسی شود، تفاوت منابعی است که در دسترس نسل‌ها قرار دارد و معیارهایی که برای معتبر دانستن هر منبع به کار می‌برند.

مفاهیم پیر بوردیو کمک می‌کند فاصله میان داشتن صلاحیت و به‌رسمیت‌شناخته‌شدن آن را بفهمیم. سرمایه فرهنگی به دانش، مهارت، ذائقه و قابلیت‌هایی مربوط است که فرد در جریان آموزش و تجربه کسب می‌کند. سرمایه نمادین به اعتبار و منزلتی مربوط است که دیگران در یک محیط اجتماعی برای شخص یا موقعیت او به رسمیت می‌شناسند. ممکن است پژوهشگری سال‌ها تاریخ سینما خوانده و توان تحلیل فیلم را داشته باشد، اما ویدئوی کوتاه فرد دیگری درباره همان موضوع مخاطبان بیشتری پیدا کند. شمار بازدید نشان نمی‌دهد نفر دوم متخصص‌تر است؛ سابقه پژوهشی نفر اول هم ثابت نمی‌کند که تحلیلش در جامعه اثر بیشتری گذاشته است. در هر مورد باید جداگانه پرسید چه کسی دانش مرتبط دارد، چه کسی به مخاطب می‌رسد، و نظر چه کسی در نهایت مبنای داوری قرار می‌گیرد.

تحول دوم به «دروازه‌بانی رسانه‌ای» مربوط است. ناشر، روزنامه، رادیو، تلویزیون و دانشگاه در انتخاب و معرفی افراد و آثار نقش داشته‌اند. امروز تولیدکننده محتوا می‌تواند بدون عبور از بسیاری از این مسیرها با مخاطبانش ارتباط بگیرد؛ اما دروازه‌بانی از میان نرفته است. پلتفرم‌ها و الگوریتم‌های پیشنهاد محتوا بر اینکه کدام مطلب دیده شود، چه چیزی بازنشر شود و چه کسی فرصت شناخته‌شدن پیدا کند، اثر می‌گذارند. این همان بخشی از «سکومندی» ارتباطات فرهنگی است: توزیع توجه از قواعد زیرساخت‌هایی تأثیر می‌پذیرد که محتوا از طریق آن‌ها به دست مردم می‌رسد. الگوریتم ممکن است شانس دیده‌شدن یک تحلیل را بالا ببرد، اما نمی‌تواند اعتبار علمی یا فرهنگی آن را تعیین کند. کوتاه‌بودن یک ویدئو هم به‌خودی‌خود نشانه سطحی‌بودن آن نیست؛ همان‌طور که تخصصی‌بودن قالب یک گزارش، درستی محتوایش را تضمین نمی‌کند.

نظریه «جریان دومرحله‌ای ارتباطات» نیز برای فهم نقش واسطه‌ها مفید است. در صورت‌بندی اولیه این نظریه، پیام رسانه گاه ابتدا به افراد اثرگذار در گروه‌های اجتماعی می‌رسد و سپس از مسیر گفت‌وگو و روابط میان‌فردی گسترش پیدا می‌کند. مسیر امروز می‌تواند چندلایه‌تر باشد: یک رسانه رسمی موضوعی را مطرح کند، استادی آن را توضیح بدهد، تولیدکننده محتوایی آن را بازآفرینی کند و مخاطب پس از گفت‌وگو با دوستانش برداشت خودش را شکل بدهد. در این مثال، منبعی که پیام را تولید کرده، سکویی که آن را توزیع کرده و فردی که آن را برای مخاطب قابل‌فهم یا پذیرفتنی کرده، لزوماً یکی نیستند. به همین دلیل، پیدا کردن منشأ یک پیام با شناخت مرجع فرهنگی آن پیام تفاوت دارد.

در این گفت‌وگو، صفایی‌مهر برای توضیح فاصله میان استفاده از رسانه و اعتماد به آن، به «پیمایش ملی فرهنگ رسانه‌های اجتماعی در ایران» اشاره کرد. به استناد ارقامی که او از این پیمایش سال ۱۴۰۳ نقل کرد، پژوهش با مصاحبه حضوری با ۱۴ هزار و ۵۰۵ نفر از افراد بالای ۱۵ سال در ۳۱ استان انجام شده بود. در یافته‌های نقل‌شده، میزان استفاده از اینستاگرام ۷۲ درصد و تلگرام ۵۲ درصد گزارش شده بود؛ هم‌زمان، ۵۸ درصد پاسخ‌گویان گفته بودند رسانه‌های اجتماعی همه واقعیت‌های جامعه را نشان نمی‌دهند و ۲۳ درصد با این نظر موافق بودند که همه واقعیت جامعه در این رسانه‌ها منعکس می‌شود. او از این ارقام برای تعیین میزان مرجعیت هیچ فرد یا رسانه‌ای استفاده نکرد؛ نکته این بود که استفاده گسترده از یک سکو با پذیرش بی‌قیدوشرط محتوای آن یکی نیست.

صفایی‌مهر در ادامه به گزارش «اخبار دیجیتال» مؤسسه رویترز در سال ۲۰۲۶ نیز اشاره کرد. بر اساس ارقامی که در گفت‌وگو نقل کرد، در ۴۸ بازار بررسی‌شده، حدود ۲۷ درصد پاسخ‌گویان در طول هفته از تولیدکنندگان مستقل محتوای خبری خبر دریافت کرده بودند، اما حدود ۳ درصد فقط از همین منابع استفاده می‌کردند. او تصریح کرد که این مقایسه به مصرف خبر در بازارهای مورد مطالعه مربوط است و نمی‌توان آن را به مرجعیت فرهنگی در ایران تعمیم داد. ارزش مقایسه در این بود که نشان دهد ظهور یک منبع تازه می‌تواند الگوی رجوع را چندلایه‌تر کند، بی‌آنکه لزوماً منابع پیشین را حذف کند.

به گفته صفایی‌مهر، در این میان اعتبار تخصصی، احساس تعلق و تجربه اعتماد نیز باید جداگانه بررسی شوند. ممکن است مخاطب به دلیل شباهت تجربه‌ها، عادت یا آشنایی ناشی از مواجهه مکرر، حرف کسی را پذیرفتنی‌تر بداند. این نزدیکی می‌تواند در رجوع مؤثر باشد، اما همان صلاحیت تخصصی نیست. اعتبار اجتماعی یک نهاد نیز فقط از جایگاه قانونی آن نمی‌آید؛ کیفیت استدلال، شفافیت معیارهای داوری و امکان نقد و پاسخ می‌تواند در تجربه مخاطب از آن نهاد اثر بگذارد. برای داوری درباره ایران، باید این تفاوت‌ها را در موضوعات، مناطق و گروه‌های سنی مختلف سنجید، نه اینکه از حضور پررنگ چند چهره در فضای مجازی درباره کل جامعه نتیجه گرفت.

سؤال پایانی مجری: نهادهای رسمی چگونه اعتبار خود را تقویت کنند؟

مجری: وقتی مرجعیت فرهنگی دیگر در اختیار چند نهاد یا گروه مشخص نیست و بازیگران متنوعی بر جامعه اثر می‌گذارند، سیاست‌گذاری فرهنگی باید چه تغییری کند؟ نهادهای رسمی چگونه می‌توانند اعتبار و اعتماد خود را تقویت کنند، بدون اینکه بخواهند انتخاب‌های فرهنگی مردم را مستقیماً مدیریت یا کنترل کنند؟

عباس صفایی‌مهر: نخست باید میان «تولیت» و «مرجعیت» تفاوت گذاشت. تولیت یعنی قانون به یک سازمان مأموریت و اختیار داده است؛ مثلاً می‌تواند ضابطه وضع کند، بودجه تخصیص دهد یا مجوز صادر کند. مرجعیت فرهنگی به این بستگی دارد که مردم داوری آن سازمان را تا چه اندازه معتبر بدانند و در عمل به آن رجوع کنند. یک دستگاه ممکن است ده‌ها جشنواره یا نشست مفید برگزار کند، اما تعداد این فعالیت‌ها هنوز نشان نمی‌دهد در تصمیم‌های فرهنگی مخاطبان چه جایگاهی دارد. در مقابل، انجمنی محلی ممکن است با امکانات محدود، به اتکای تجربه و رابطه مستمر با مردم، در موضوعی معین مرجع قابل‌اتکایی باشد.

قدم اول برای سیاست‌گذار، شناخت «نقشه مرجعیت فرهنگی» است. برای مثال، پیش از طراحی یک برنامه ترویج مطالعه باید پرسید چه کسی در انتخاب کتاب برای مخاطب هدف اثر دارد: معلم، کتابدار، نویسنده، انجمن ادبی، دوستان یا تولیدکننده محتوای کتاب؟ پاسخ ممکن است از یک شهر به شهر دیگر، یا از یک گروه سنی به گروه دیگر فرق کند. پژوهش باید روشن کند چه کسانی در یک موضوع معتبر شناخته می‌شوند، مردم هنگام تصمیم‌گیری واقعاً به چه کسانی رجوع می‌کنند، توصیه آن‌ها چه نقشی در انتخاب دارد و این رابطه چقدر پایدار است. آمار بازدید فقط مواجهه با محتوا را نشان می‌دهد؛ برای فهم مرجعیت باید اعتماد، رجوع و اثر بر انتخاب را جداگانه سنجید. با توجه به تنوع زبانی، نسلی و منطقه‌ای ایران، چنین شناختی بدون مطالعه منطقه‌ای و مشارکت فعالان بومی به دست نمی‌آید.

قدم دوم، تفکیک حمایت از مراجع فرهنگی از در اختیار گرفتن آن‌ها است. فرض کنید منتقدی اعتبار خود را از دانش، صراحت و استقلال داوری به دست آورده است. اگر حمایت از او به این شرط باشد که نتیجه نقدش از پیش تعیین شود، همان ویژگی‌ای آسیب می‌بیند که مخاطب به خاطر آن به منتقد رجوع می‌کند. شناخت افراد و گروه‌های معتبر نباید به این نتیجه بینجامد که همه آن‌ها باید در ساختار رسمی جذب شوند یا پیام یکسانی را بازگو کنند.

این تمایز در «حکمرانی شبکه‌ای» اهمیت دارد. نهاد رسمی همچنان مسئول تأمین زیرساخت، حفاظت از حقوق عمومی، فراهم‌کردن فرصت‌های عادلانه و تعیین قواعد شفاف است؛ اما برای شناخت مسئله و طراحی راه‌حل، به دانش انجمن‌های تخصصی، اصناف، گروه‌های مردمی و فعالان مستقل هم نیاز دارد. صفایی‌مهر در این زمینه به گزارش مرداد ۱۴۰۵ مرکز پژوهش‌های مجلس درباره «مردمی‌سازی فرهنگ عمومی و حمایت از جریان حلقه‌های میانی» اشاره کرد. او وجه مرتبط این گزارش را به‌رسمیت‌شناختن ظرفیت‌های موجود جامعه و مشارکت آن‌ها در مراحل مختلف سیاست‌گذاری دانست و در عین حال تأکید کرد که مردمی‌بودن یک گروه، به‌خودی‌خود، مرجعیت آن را ثابت نمی‌کند. مشارکت فرصتی برای شناخت و استفاده از تجربه و اعتبار اجتماعی است، نه جایگزینی برای سنجش آن.

قدم سوم، اصلاح عملکرد خود نهاد رسمی است. اگر یک دستگاه معیارهای حمایت از هنرمندان را اعلام کند، اما نتواند توضیح دهد چرا در دو پرونده مشابه تصمیم‌های متفاوت گرفته، مسئله با تبلیغ بیشتر حل نمی‌شود. باید دید معیارها در عمل چگونه اجرا شده‌اند، متقاضی چطور از دلیل تصمیم مطلع می‌شود و آیا راهی برای اعتراض و دریافت پاسخ وجود دارد یا نه. مردم اعتبار یک نهاد را از تجربه تصمیم‌های آن می‌سنجند؛ از اینکه ضابطه اعلام‌شده با عمل دستگاه سازگار است و سازمان در برابر تصمیمش توضیح می‌دهد.

جمع‌بندی صفایی‌مهر این بود که یک نهاد می‌تواند زمینه شکل‌گیری اعتبار را فراهم کند: به آموزش و پژوهش مجال بدهد، قواعد حمایت را روشن کند، امکان نقد را به رسمیت بشناسد و به استقلال حرفه‌ای احترام بگذارد. اما نمی‌تواند با تغییر عنوان سازمانی یا صدور بخشنامه، خودش یا دیگری را به مرجع فرهنگی تبدیل کند. آزمون سیاست‌گذاری در این حوزه آن است که آیا نهاد رسمی می‌داند مردم در عمل به چه کسانی رجوع می‌کنند و آیا عملکرد خودش دلایلی به مردم می‌دهد که در موضوعی معین، داوری آن را جدی بگیرند.

 

ارسال نظر شما
مجموع نظرات : 0 در انتظار بررسی : 0 انتشار یافته : 0
  • نظرات ارسال شده توسط شما، پس از تایید توسط مدیران سایت منتشر خواهد شد.
  • نظراتی که حاوی تهمت یا افترا باشد منتشر نخواهد شد.
  • نظراتی که به غیر از زبان فارسی یا غیر مرتبط با خبر باشد منتشر نخواهد شد.

fifteen + 17 =