قاصدک شرق ـ به نقل از اندیشکده روایت ایرانی: در تازه‌ترین چکیده سیاستی خود، وضعیت زیتون طارم زنجان را از منظر توسعه پایدار بررسی کرده و نوشته است که این شهرستان هم‌زمان با برخورداری از مزیت تولیدی چشمگیر، با شکاف‌های جدی در تأمین آب، زیرساخت فرآوری، سرمایه در گردش، بازاررسانی و حفاظت از محیط‌زیست روبه‌روست.
بر پایه این گزارش، طارم در سال‌های گذشته به یکی از مهم‌ترین کانون‌های تولید زیتون کشور تبدیل شده و نام آن با این محصول پیوند خورده است. با این حال، اندیشکده روایت ایرانی تأکید کرده است که موفقیت در مرحله تولید، به‌تنهایی به معنای موفقیت در توسعه اقتصادی و اجتماعی نیست؛ زیرا ممکن است یک منطقه در تولید یک محصول جایگاه ملی پیدا کند، اما همچنان با نوسان درآمد، ضعف تشکل‌ها و ناکارآمدی زنجیره ارزش دست‌وپنجه نرم کند.
اختلاف آمار و ضرورت اطلس داده
این یادداشت با اشاره به گزارش‌های سال ۱۴۰۵ می‌آورد که بر اساس اظهارات مدیرکل جهاد کشاورزی استان زنجان، بیش از ۴۰ درصد زیتون کشور در طارم تولید می‌شود و سطح باغ‌های زیتون شهرستان در آمار رسمی سال ۱۴۰۳ حدود ۱۸ هزار هکتار اعلام شده است. در گزارش‌های دیگر، ارقامی نزدیک به ۱۹ تا ۲۰ هزار هکتار و پیش‌بینی تولید حدود ۵۰ هزار تن نیز مطرح شده است. اندیشکده روایت ایرانی این اختلاف‌ها را نشانه نیاز به یک نظام منسجم اطلاعات تولید و بهره‌برداری دانسته و پیشنهاد کرده اطلس جامع کشاورزی و زیتون طارم تدوین شود.
ظرفیت فرآوری و سهم پایین محصول نهایی
بر اساس این گزارش، در طارم ۱۳۷ واحد مرتبط با فرآوری زیتون با ظرفیت اسمی حدود ۱۰۰ هزار تن فعالیت می‌کنند؛ اما وجود این ظرفیت به معنای بهره‌برداری کامل از آن نیست. مشکلات زیرساختی، محدودیت سرمایه در گردش، مسائل مجوز و موانع دفع پساب همچنان بر فعالیت این واحدها اثر می‌گذارد. همچنین در یکی از گزارش‌ها، سهم محصولی که به‌طور کامل فرآوری و بسته‌بندی شده و به بازارهای صادراتی می‌رسد حدود ۱۲ درصد عنوان شده است. اندیشکده روایت ایرانی این رقم را ضرورت توجه به حلقه‌های نهایی زنجیره ارزش و افزایش ارزش افزوده محلی ارزیابی کرده است.
پرسش ظرفیت برد و خطر تک‌محصولی
این یادداشت سیاستی هشدار می‌دهد که تمرکز روزافزون بر زیتون، اقتصاد خانوارهای منطقه را در برابر نوسانات قیمت، شیوع آفات و اختلال در بازار آسیب‌پذیرتر می‌کند. از نگاه اندیشکده روایت ایرانی، افزایش سطح زیر کشت بدون ارزیابی بیلان آب، کیفیت خاک و ظرفیت منابع طبیعی می‌تواند درآمد کوتاه‌مدت را با هزینه‌های بلندمدت همراه کند. بنابراین پیشنهاد شده است پیش از تصویب هر طرح تشویقی برای گسترش باغ‌ها، مطالعه «ظرفیت برد اکولوژیک و اقتصادی توسعه باغ‌های زیتون طارم» انجام شود تا مشخص گردد کدام پهنه‌ها ظرفیت توسعه دارند و در کدام مناطق بهسازی باغ‌های موجود یا حفظ تنوع کشت اولویت بیشتری دارد.
آب و خاک؛ دو محدودیت تعیین‌کننده
گزارش به نقل از اندیشکده روایت ایرانی می‌افزاید: آینده کشاورزی طارم بدون تعیین تکلیف مسائل آب امکان‌پذیر نیست. در گزارش‌های مهرماه ۱۴۰۵، بلاتکلیفی برخی طرح‌های تأمین و ذخیره‌سازی آب و مشکلات زیرساختی، از جمله وضعیت ۴۳ استخر معیشتی و هفت طرح آبخوان، از مطالبات اصلی شهرستان عنوان شده است. این اندیشکده تأکید کرده است که مسئله آب نباید صرفاً به کمبود سازه یا اجرای طرح‌های انتقال محدود شود؛ بلکه میزان آب قابل تخصیص، بهره‌وری مصرف، هزینه اقتصادی و آثار زیست‌محیطی گزینه‌های مختلف باید بررسی شود. همچنین با اشاره به قانون حفاظت از خاک مصوب ۱۳۹۸، بر لزوم پایش کیفیت اراضی باغی و تهیه نقشه مشترک محدودیت‌های آب و خاک تأکید شده است.
بازار؛ جایی که تولید به درآمد تبدیل نمی‌شود
اندیشکده روایت ایرانی در بخش دیگری از این گزارش، فاصله میان ظرفیت تولید و قدرت اقتصادی باغدار را یکی از چالش‌های اصلی دانسته است. بر اساس پژوهش نصیری زارع، ریاحی و افراخته که با بررسی ۲۳۶ بهره‌بردار در ۱۵ روستای طارم انجام شده، برخی مسیرهای بازاریابی و انتقال محصول از کارایی کافی برخوردار نیستند و این نارسایی با محدودشدن سود تولیدکنندگان ارتباط دارد. این اندیشکده سه اقدام را پیشنهاد کرده است: ایجاد نظام اطلاع‌رسانی شفاف قیمت خرید زیتون، تقویت تعاونی‌ها و تشکل‌های تولیدکنندگان برای تجمیع عرضه و مذاکره با خریداران، و توسعه قراردادهای شفاف میان باغداران و واحدهای فرآوری.
آفات؛ از واکنش پس از خسارت به پیشگیری نظام‌مند
این یادداشت با اشاره به پایش گسترده مگس زیتون در باغ‌های طارم و فعالیت شبکه‌ای از ایستگاه‌های ردیابی، وجود این زیرساخت را نقطه آغاز مناسبی برای مدیریت علمی آفات دانسته؛ اما تأکید کرده است که اثربخشی آن به دسترسی باغداران به هشدارها، سرعت واکنش، کیفیت آموزش و هماهنگی میان بهره‌برداران وابسته است. اندیشکده روایت ایرانی پیشنهاد کرده سامانه محلی هشدار و مدیریت تلفیقی آفات با مشارکت سازمان حفظ نباتات، مرکز تحقیقات زیتون، مراکز خدمات کشاورزی و تشکل‌های باغداران تقویت شود و عملکرد آن نه با تعداد ایستگاه‌ها، بلکه با شاخص‌هایی مانند میزان خسارت، نسبت باغداران دریافت‌کننده هشدار و سرعت اقدام سنجیده شود.
برند و نشان جغرافیایی؛ مسئله دو «طارم»
گزارش قاصدک شرق به نقل از اندیشکده روایت ایرانی می‌افزاید: شهرت زیتون طارم به‌تنهایی برای تثبیت جایگاه تجاری آن کافی نیست. وجود دو محدوده جغرافیایی با نام طارم در استان‌های زنجان و قزوین، ضرورت سامان‌دهی هویت تجاری، نشان جغرافیایی، علامت جمعی و رهگیری محصول را برجسته می‌کند. این اندیشکده با اشاره به قانون حمایت از نشانه‌های جغرافیایی و قانون حمایت از مالکیت صنعتی مصوب ۱۴۰۳ پیشنهاد کرده است موضوع ایجاد یا تکمیل نظام نشان جغرافیایی و رهگیری محصول با مشارکت تشکل‌های تولیدکننده، متخصصان حقوق مالکیت فکری و مراجع قانونی بررسی شود. هدف چنین سازوکاری باید حفاظت از اصالت محصول، کاهش تقلب و بهره‌مندی عادلانه تولیدکنندگان واجد شرایط باشد، نه انحصار غیرمنصفانه نام یک منطقه.
عدالت فضایی و حمایت عمومی
اندیشکده روایت ایرانی در بخش دیگری از این گزارش، رابطه میان سهم مناطق از تولید ملی و میزان بهره‌مندی آن‌ها از زیرساخت‌ها و حمایت‌های عمومی را مورد توجه قرار داده است. بر اساس این گزارش، برگزاری رویدادهای مرتبط با زیتون در طارم زنجان و طارم سفلی قزوین و تفاوت سطح حضور برخی مقامات، ضرورت بررسی داده‌محور عدالت فضایی را نشان می‌دهد. این اندیشکده پیشنهاد کرده مطالعه‌ای تطبیقی درباره وضعیت حمایت‌های عمومی و زیرساخت‌های زنجیره زیتون در مناطق اصلی تولید کشور، از جمله طارم زنجان، طارم سفلی قزوین و رودبار گیلان، انجام شود تا تخصیص منابع بر پایه نیاز، ظرفیت و عملکرد صورت گیرد.
محیط‌زیست و ایمنی کار
این یادداشت همچنین با اشاره به پساب و پسماند صنایع فرآوری زیتون، بر ضرورت زیرساخت جمع‌آوری و تصفیه پساب، پایش عملکرد واحدها و رعایت استانداردهای محیط‌زیستی تأکید کرده است. اندیشکده روایت ایرانی با یادآوری حادثه مهرماه ۱۴۰۵ در یکی از واحدهای فرآوری زیتون طارم که به جان‌باختن سه کارگر انجامید، خواستار توجه جدی‌تر به ایمنی محیط کار، به‌ویژه عملیات ورود به مخازن و فضاهای بسته، و ارزیابی توسعه صنعتی منطقه با شاخص‌هایی مانند کیفیت اشتغال و کاهش مخاطرات شغلی شده است.
هفت پیشنهاد سیاستی
اندیشکده روایت ایرانی در پایان، هفت پیشنهاد ارائه کرده است: تدوین اطلس جامع کشاورزی و زیتون طارم با افق شش‌ماهه؛ ارزیابی ظرفیت برد و بازنگری در سیاست توسعه سطح زیر کشت با افق یک‌ساله؛ اصلاح نظام بازاریابی و توانمندسازی تشکل‌های باغداران؛ اجرای برنامه ارتقای عملکرد صنایع فرآوری؛ ایجاد برنامه منطقه‌ای کیفیت و اصالت زیتون؛ تقویت مدیریت منطقه‌ای آفات و حفاظت از منابع؛ و تدوین گزارش عدالت فضایی در حمایت از مناطق زیتون‌خیز.
جمع‌بندی
این گزارش نتیجه می‌گیرد که آینده طارم را نباید تنها با میزان برداشت زیتون یا افزایش سطح زیر کشت سنجید. به باور اندیشکده روایت ایرانی، موفقیت پایدار زمانی محقق می‌شود که باغدار از درآمد قابل اتکا برخوردار باشد، منابع آب و خاک برای نسل‌های آینده حفظ شوند، زنجیره فرآوری و فروش ارزش بیشتری در منطقه ایجاد کند و خانوارهای روستایی در برابر شوک‌های اقلیمی و اقتصادی کمتر آسیب‌پذیر باشند. بر این اساس، سیاست‌گذاری باید از نگاه تک‌بخشی به سوی حکمرانی هماهنگ کشاورزی حرکت کند؛ حکمرانی‌ای که در آن آب، تولید، محیط‌زیست، سرمایه‌گذاری، تجارت و توسعه روستایی در ارتباط با یکدیگر دیده شوند.
ارسال نظر شما
مجموع نظرات : 0 در انتظار بررسی : 0 انتشار یافته : 0