ایران چگونه می‌ماند؟ / از اسطوره «شکست‌ناپذیری» تا واقعیت «تاب‌آوری تاریخی»

تهران – اندیشگاه روایت ایرانی: «تاریخ جنگ‌ها و بحران‌های ایران را نمی‌توان به روایتی خطی از شکست‌ناپذیری ایرانیان فروکاست. ایران بارها با شکست نظامی، اشغال، فروپاشی دولت و گسست اجتماعی روبه‌رو شده است؛ با این حال، در چند مقطع تعیین‌کننده، سقوط دولت به حذف کامل جامعه، حافظه تاریخی یا ظرفیت بازسازی سیاسی و فرهنگی نینجامیده است.»

صفایی‌مهر در بخش روش‌شناختی این مقاله تأکید می‌کند: «سخن گفتن از تاب‌آوری تاریخی ایرانیان زمانی ارزش تحلیلی دارد که آن را از ستایش‌های کلی درباره روح ملی یا نبوغ ذاتی جدا کنیم. کارنامه تاریخی ایران سرشار از پیروزی نیست؛ شکست، اشغال، مهاجرت، قحطی و فروپاشی دولت نیز بخش‌هایی واقعی از آن‌اند.»

متن کامل این یادداشت تحلیلی در ادامه منتشر می‌شود.

از بقای فرهنگی تا همبستگی اجتماعی در تاریخ جنگ‌های ایران

عباس صفایی‌مهر | پژوهشگر اندیشگاه روایت ایرانی

مقدمه

تاریخ ایران را نمی‌توان تنها با شمارش پیروزی‌های نظامی، شکست‌های سیاسی، تغییر سلسله‌ها و جابه‌جایی مرزها توضیح داد. در پس این رخدادهای بزرگ، تاریخی دیگر نیز جریان داشته است؛ تاریخی که کمتر در گزارش‌های رسمی جنگ‌ها دیده می‌شود، اما برای فهم استمرار جامعه ایرانی اهمیتی بنیادین دارد. این تاریخ، روایت زندگی مردمانی است که در میان فروپاشی حکومت‌ها، اشغال سرزمین‌ها، بحران‌های اقتصادی، مهاجرت‌های اجباری و دگرگونی‌های فرهنگی، کوشیده‌اند امکان ادامه زندگی فردی و جمعی خود را حفظ کنند.

در این نگاه، پرسش اصلی صرفاً آن نیست که ایران در کدام جنگ پیروز شد یا در کدام نبرد شکست خورد؛ پرسش مهم‌تر این است که جامعه ایرانی پس از تجربه جنگ و بحران، چگونه توانست بخشی از ظرفیت‌های فرهنگی، اجتماعی و نهادی خود را حفظ کند، چه چیزهایی را از دست داد، چه مناسباتی را تغییر داد و از چه مسیرهایی به بازسازی زندگی جمعی دست یافت.

پاسخ به این پرسش، برخلاف تصور رایج، در ارجاع به ویژگی‌های ثابت و تغییرناپذیر یک ملت خلاصه نمی‌شود. هیچ جامعه‌ای صرفاً به دلیل برخورداری از پیشینه تاریخی طولانی، در برابر بحران مصون نیست. استمرار تاریخی ایران نیز محصول یک ویژگی ذاتی یا نیروی اسرارآمیز فرهنگی نبوده است. این استمرار را باید حاصل مجموعه‌ای از کنش‌های انسانی، ظرفیت‌های نهادی، پیوندهای اجتماعی، سنت‌های فرهنگی، سازگاری‌های اقتصادی و تصمیم‌های سیاسی دانست که در دوره‌های مختلف، با شدت و ضعف متفاوت، امکان عبور از بحران را فراهم کرده‌اند.

از سوی دیگر، استمرار تاریخی به معنای فقدان گسست نیست. جامعه ایران در جریان جنگ‌ها و بحران‌های بزرگ، بارها با ویرانی شهرها، کاهش جمعیت، از میان رفتن دارایی‌ها، تغییر ساختارهای قدرت و دگرگونی روابط اجتماعی مواجه شده است. گروه‌هایی توانسته‌اند موقعیت خود را بازسازی کنند و گروه‌هایی دیگر برای همیشه بخشی از امنیت، منزلت یا امکانات زندگی خود را از دست داده‌اند. از این رو، سخن گفتن از تاب‌آوری تاریخی، بدون توجه به هزینه‌های انسانی و نابرابری‌های اجتماعی، تصویری ناقص و گاه گمراه‌کننده از گذشته به دست می‌دهد.

اهمیت مطالعه تاریخ جنگ‌های ایران دقیقاً در همین نقطه آشکار می‌شود. این تاریخ فرصتی فراهم می‌کند تا نسبت میان بقای فرهنگی، ظرفیت بازسازی اجتماعی و شکل‌گیری همبستگی عمومی بررسی شود. چنین بررسی‌ای می‌تواند نشان دهد که چرا در برخی دوره‌ها، پیوندهای اجتماعی به عبور از بحران کمک کرده‌اند و در برخی دوره‌های دیگر، ضعف نهادها، بی‌اعتمادی عمومی و توزیع ناعادلانه منابع، آثار جنگ را عمیق‌تر و ماندگارتر ساخته‌اند.

فرض اصلی این یادداشت آن است که تاب‌آوری جامعه ایرانی نه یک وضعیت دائمی، بلکه فرایندی تاریخی، متغیر و وابسته به شرایط بوده است؛ فرایندی که گاه به حفظ زبان و فرهنگ انجامیده، گاه در قالب بازسازی نهادهای سیاسی و اقتصادی ظاهر شده و گاه در همکاری‌های روزمره مردم برای تأمین امنیت، معیشت و استمرار زندگی اجتماعی تجلی یافته است. با این حال، عبور از بحران تنها زمانی می‌تواند به همبستگی پایدار تبدیل شود که تجربه مشترک رنج و مقاومت، به اعتماد عمومی، مشارکت اجتماعی و احساس برخورداری عادلانه از فرصت‌ها پیوند بخورد.

یکم. تاب‌آوری تاریخی

مفهوم تاب‌آوری در دهه‌های اخیر از حوزه‌هایی مانند علوم طبیعی، روان‌شناسی و مطالعات بحران وارد علوم اجتماعی و سیاست‌گذاری عمومی شده است. در معنای عمومی، تاب‌آوری به توانایی مواجهه با اختلال، حفظ یا بازیابی کارکردهای ضروری و سازگاری با شرایط تازه اشاره دارد. با این حال، کاربرد این مفهوم در مطالعه جوامع انسانی نیازمند دقت بیشتری است؛ زیرا جامعه، برخلاف یک جسم فیزیکی، صرفاً به وضعیت پیشین خود بازنمی‌گردد. بحران می‌تواند ساختارهای آن را تغییر دهد، مناسبات قدرت را دگرگون کند و حتی زمینه پیدایش نهادها و شیوه‌های تازه زندگی را فراهم آورد.

در ادبیات نظری، میان بازگشت به وضعیت پیشین و تحول پس از بحران تمایز مهمی وجود دارد. ممکن است جامعه‌ای پس از جنگ، ساختار سیاسی پیشین خود را از دست بدهد، اما زبان، روابط اقتصادی یا شبکه‌های فرهنگی آن همچنان ادامه یابد. همچنین ممکن است یک حکومت از نظر نظامی دوام بیاورد، اما جامعه زیر فشار فقر، بی‌اعتمادی و نابرابری، بخشی از توانایی همکاری جمعی خود را از دست بدهد. بنابراین، بقای حکومت را نباید با تاب‌آوری جامعه یکسان دانست. [۱]

در نظریه تاب‌آوری اجتماعی، ظرفیت مقابله با بحران تنها به منابع مادی محدود نیست. توسعه اقتصادی، سرمایه اجتماعی، نظام ارتباطی معتبر و توانایی جامعه برای تصمیم‌گیری و اقدام مشترک، از عناصر مهم آن به شمار می‌روند. جامعه‌ای که در آن اطلاعات قابل اعتماد گردش می‌کند، گروه‌های مختلف امکان مشارکت دارند و شبکه‌های اجتماعی می‌توانند منابع و حمایت‌های ضروری را به افراد آسیب‌دیده برسانند، معمولاً ظرفیت بیشتری برای مدیریت بحران خواهد داشت. [۲]

این چارچوب برای مطالعه تاریخ ایران نیز سودمند است، مشروط بر آنکه با احتیاط به گذشته تعمیم داده شود. نمی‌توان نهادهای ایران ساسانی، جامعه شهری عصر ایلخانان و دولت ملی قرن بیستم را با معیارهایی کاملاً یکسان سنجید. با وجود این، می‌توان در هر دوره پرسید چه منابعی در دسترس مردم بوده، چه نهادهایی به ادامه زندگی کمک کرده‌اند، چه شبکه‌هایی از همکاری وجود داشته و چه عواملی مانع بازسازی شده‌اند.

بر این اساس، لازم است میان چند مفهوم تمایز برقرار شود. «بقا» به معنای از میان نرفتن کامل یک جامعه یا بخشی از میراث آن است. «مقاومت» به کنش آگاهانه در برابر سلطه یا تهدید اشاره دارد. «سازگاری» تغییر رفتار و نهادها در پاسخ به شرایط تازه است. «بازسازی» به احیای ظرفیت‌های آسیب‌دیده مربوط می‌شود و «همبستگی اجتماعی» به کیفیت پیوندها، اعتماد و مسئولیت متقابل میان اعضای جامعه اشاره دارد.

این مفاهیم با یکدیگر ارتباط دارند، اما مترادف نیستند. جامعه‌ای ممکن است از نظر فرهنگی باقی بماند، بی‌آنکه از انسجام اجتماعی بالایی برخوردار باشد. همچنین ممکن است مقاومت نظامی گسترده‌ای شکل گیرد، اما پس از پایان جنگ، اختلاف بر سر توزیع هزینه‌ها و منافع، همبستگی دوران بحران را تضعیف کند.

از این منظر، تاب‌آوری تاریخی را نباید فضیلتی دانست که تنها در تحمل رنج آشکار می‌شود. توانایی جلوگیری از بحران، کاستن از خسارت‌ها، حمایت از آسیب‌دیدگان و اصلاح ساختارهایی که آسیب‌پذیری را افزایش داده‌اند نیز بخشی از تاب‌آوری است. جامعه تاب‌آور صرفاً جامعه‌ای نیست که بتواند سختی‌های بیشتری تحمل کند؛ جامعه‌ای است که بتواند از تجربه سختی برای کاهش آسیب‌پذیری آینده بهره بگیرد.

دوم. استمرار ایران

یکی از ویژگی‌های برجسته تاریخ ایران، استمرار برخی سنت‌های فرهنگی و تصورات مربوط به ایران در میان تغییرات عمیق سیاسی است. با این حال، این استمرار را نباید با وجود یک هویت ملی یکسان و تغییرناپذیر در تمام دوره‌های تاریخی اشتباه گرفت.

مفهوم ایران در طول تاریخ، معانی سیاسی، فرهنگی و جغرافیایی متفاوتی داشته است. در دوره‌هایی به قلمرو یک شاهنشاهی اشاره می‌کرده، در دوره‌هایی بیشتر در حافظه تاریخی و ادبی حضور داشته و در دوران جدید با شکل‌گیری دولت ملی و نهادهای مدرن، معنای تازه‌ای یافته است. هویت ایرانی نیز در کنار وابستگی‌های محلی، زبانی، مذهبی، قومی و منطقه‌ای شکل گرفته و در تعامل با آنها دگرگون شده است. [۳]

اهمیت این نکته در آن است که استمرار ایران را از تصویری ساده‌شده و یکدست بیرون می‌آورد. جامعه ایرانی در هیچ دوره‌ای مجموعه‌ای فاقد اختلاف نبوده است. تفاوت‌های مذهبی، رقابت‌های محلی، منازعات طبقاتی و کشمکش‌های سیاسی همواره بخشی از واقعیت آن را تشکیل داده‌اند. آنچه در دوره‌های مختلف امکان تداوم برخی عناصر فرهنگی را فراهم کرده، نه حذف این تفاوت‌ها، بلکه وجود شبکه‌هایی از ارتباط، انتقال دانش، تولید ادبی، مناسبات اقتصادی و حافظه تاریخی بوده است.

زبان فارسی در این میان نقشی مهم داشته، اما تنها عامل استمرار فرهنگی ایران نبوده است. زبان‌های محلی و منطقه‌ای، سنت‌های شفاهی، آیین‌های مذهبی، دانش‌های حرفه‌ای، شیوه‌های معیشت و روابط خانوادگی نیز در انتقال تجربه تاریخی سهم داشته‌اند. فرهنگ ایرانی را نمی‌توان به یک زبان، یک قوم یا یک روایت رسمی فروکاست.

به همین دلیل، بقای فرهنگی در تاریخ ایران بیش از آنکه حاصل حفظ بی‌تغییر گذشته باشد، نتیجه بازتفسیر و بازآفرینی آن در شرایط جدید بوده است. سنت‌ها زمانی دوام آورده‌اند که امکان انتقال، سازگاری و گفت‌وگو با محیط تازه را پیدا کرده‌اند.

این نکته در بررسی دو گسست بزرگ تاریخ ایران، یعنی سقوط ساسانیان و استقرار حکومت مغول، اهمیت ویژه‌ای پیدا می‌کند.

سوم. فروپاشی ساسانیان

فروپاشی شاهنشاهی ساسانی به تغییر مناسبات قدرت، نظام دینی، ساختارهای اداری و پیوندهای فرهنگی در بخش بزرگی از قلمرو ایران انجامید.

با این حال، توضیح این تحول صرفاً بر اساس برتری نظامی مهاجمان یا مقاومت ایرانیان، همه ابعاد مسئله را روشن نمی‌کند. دولت ساسانی پیش از سقوط، دوره‌ای طولانی از جنگ‌های فرسایشی با امپراتوری بیزانس را پشت سر گذاشته بود. بحران جانشینی، رقابت نخبگان و فشارهای مالی و سیاسی نیز ظرفیت آن را برای مقابله با تهدیدهای تازه کاهش داده بود.

از سوی دیگر، واکنش گروه‌های اجتماعی به نظم جدید یکسان نبود. برخی نیروها مقاومت کردند، برخی به همکاری با حکومت تازه روی آوردند و برخی برای حفظ موقعیت اقتصادی و اجتماعی خود، راه‌های سازگاری را برگزیدند. بخشی از اشراف زمین‌دار و نخبگان اداری ایرانی در اداره سرزمین‌های فتح‌شده نقش یافتند. این همکاری‌ها را نمی‌توان بدون توجه به شرایط تاریخی، صرفاً با معیارهای امروزی وفاداری یا خیانت ارزیابی کرد. [۴]

پس از سقوط ساسانیان، زبان و فرهنگ ایرانی نیز بی‌تغییر باقی نماند. عربی در حوزه‌های مهم دینی، علمی و اداری گسترش یافت و اسلام به‌تدریج جایگاه تعیین‌کننده‌ای در زندگی اجتماعی پیدا کرد. در همین فرایند، سنت‌های ایرانی و اسلامی وارد تعامل شدند و زمینه شکل‌گیری صورت‌های تازه‌ای از فرهنگ و اندیشه را فراهم کردند.

ظهور و گسترش فارسی نو، به‌ویژه در شرق جهان ایرانی و در پیوند با حکومت‌هایی مانند سامانیان، از مهم‌ترین تحولات این دوره بود. فارسی نو ادامه‌ای تاریخی از سنت زبانی پیشین به شمار می‌رفت، اما در محیط فرهنگی و سیاسی تازه‌ای رشد کرد. این زبان با بهره‌گیری از خط عربی و در تعامل با میراث اسلامی، به‌تدریج به یکی از زبان‌های مهم شعر، تاریخ‌نگاری، دانش و دیوان‌سالاری تبدیل شد. [۴]

در چنین شرایطی، استمرار فرهنگی نه از طریق بازگشت کامل به نظم ساسانی، بلکه از مسیر پیدایش ترکیبی تازه از عناصر فرهنگی امکان‌پذیر شد. زبان فارسی، سنت‌های ادبی، روایت‌های تاریخی و میراث اسطوره‌ای ایران در محیط جدید بازخوانی شدند و بخشی از حافظه تاریخی را به نسل‌های بعد انتقال دادند.

این فرایند البته نباید به معنای پیروزی کامل فرهنگ بر قدرت سیاسی تعبیر شود. فتح و تحولات پس از آن با خشونت، تغییر جایگاه گروه‌های اجتماعی و دگرگونی‌های گسترده همراه بود. همچنین بسیاری از عناصر فرهنگی پیشین دچار تحول شدند یا از میان رفتند.

اهمیت این دوره در آن است که نشان می‌دهد تداوم یک جامعه لزوماً به معنای حفظ ساختار سیاسی پیشین نیست. گاهی ظرفیت‌های فرهنگی در شرایطی ادامه می‌یابند که نظام قدرت، زبان اداری و صورت‌بندی دینی جامعه تغییر کرده است.

با این همه، این تجربه تاریخی را نمی‌توان به الگویی همیشگی برای همه بحران‌ها تبدیل کرد. آنچه در چند سده و در بستری پیچیده از تعامل فرهنگی رخ داده، با مقاومت کوتاه‌مدت در برابر یک تهاجم نظامی تفاوت اساسی دارد. درس اصلی این دوره، نه وجود یک توانایی تغییرناپذیر برای غلبه بر مهاجمان، بلکه اهمیت نهادهای انتقال فرهنگ و امکان بازآفرینی سنت‌ها در شرایط تاریخی تازه است.

چهارم. حمله مغول

حمله مغول در سده سیزدهم میلادی، یکی دیگر از بحران‌های بزرگ تاریخ ایران بود. لشکرکشی‌های مغول با تخریب شهرها، اختلال در مناسبات اقتصادی، جابه‌جایی جمعیت و فروپاشی بسیاری از ساختارهای قدرت همراه شد. شدت خسارت‌ها در مناطق مختلف یکسان نبود و تصویر این دوره را نمی‌توان به روایتی واحد از ویرانی یا بازسازی محدود کرد.

در نخستین مراحل تسلط مغول، منطق نظامی و الزامات فتح سرزمین‌ها نقش تعیین‌کننده‌ای داشت. اما اداره قلمروی گسترده، به‌تدریج نیازمند بهره‌گیری از تجربه دیوانی و مالیاتی جوامع تحت سلطه شد. در این شرایط، گروه‌هایی از دبیران، دیوانیان و خاندان‌های اداری ایرانی و دیگر مردمان منطقه در دستگاه حکومت مغول جای گرفتند.

استقرار ایلخانان در ایران، به‌ویژه از نیمه دوم سده سیزدهم، زمینه تحول تدریجی شیوه‌های حکمرانی را فراهم کرد. استفاده از سنت‌های اداری موجود، گسترش پیوند با نخبگان محلی و سپس اسلام‌آوردن غازان‌خان در اواخر قرن سیزدهم، نشانه‌هایی از تغییر مناسبات میان حاکمان مغول و جامعه تحت حکومت آنان بود. با این حال، این تحولات به معنای محو کامل سنت‌های مغولی یا تبدیل ناگهانی حکومت ایلخانی به حکومتی ایرانی به مفهوم امروزی نبود. [۵]

در این دوره، استمرار دانش اداری و فرهنگی اهمیت فراوان داشت. دیوان‌سالاری، تاریخ‌نگاری، معماری و حمایت از برخی مراکز علمی و فرهنگی، امکان تداوم و بازسازی بخشی از حیات اجتماعی را فراهم کردند. اما این بازسازی در همه مناطق و برای همه گروه‌ها به یک اندازه رخ نداد.

شهرهایی که پیش‌تر از مراکز مهم تجارت و دانش بودند، گاه برای مدت طولانی نتوانستند موقعیت گذشته خود را بازیابند. در مقابل، برخی مناطق و گروه‌ها از نظم سیاسی و اقتصادی جدید فرصت‌هایی به دست آوردند. بنابراین، بازسازی پس از حمله مغول فرایندی نامتوازن بود که همزمان با استمرار آسیب‌های انسانی و اقتصادی جریان داشت.

در اینجا باید به نقش انتخاب‌های دشوار نیز توجه کرد. همکاری با حکومت تازه برای برخی دیوانیان و نخبگان محلی می‌توانست راهی برای حفظ موقعیت و منافع شخصی باشد؛ در عین حال، در مواردی نیز امکان استمرار اداره شهرها، وصول منظم‌تر منابع و حفظ بخشی از نهادهای فرهنگی را فراهم می‌کرد. این دو وجه لزوماً یکدیگر را نفی نمی‌کنند.

تاریخ اجتماعی جنگ‌ها اغلب از همین موقعیت‌های پیچیده ساخته می‌شود؛ موقعیت‌هایی که در آنها کنشگران نه میان خیر مطلق و شر مطلق، بلکه میان گزینه‌هایی محدود و پرهزینه تصمیم می‌گیرند.

تجربه مغول نشان می‌دهد که تاب‌آوری فرهنگی ممکن است با تغییر شکل قدرت سیاسی همراه شود. اما چنین تاب‌آوری‌ای هنگامی معنای دقیق‌تری پیدا می‌کند که علاوه بر استمرار نخبگان و نهادها، وضعیت مردم عادی، میزان بازسازی اقتصاد محلی و سرنوشت گروه‌های آسیب‌پذیر نیز بررسی شود.

اگر تنها بقای آثار ادبی و نهادهای دیوانی را معیار قرار دهیم، ممکن است رنج روستاییان، پیشه‌وران، مهاجران و خانواده‌هایی را نادیده بگیریم که بخش بزرگی از هزینه جنگ را پرداخت کرده‌اند.

پنجم. سقوط صفویان

سقوط اصفهان در سال ۱۷۲۲ میلادی، نمونه‌ای مهم از پیوند میان آسیب‌پذیری داخلی و تهدید خارجی در تاریخ ایران است. حکومت صفوی در دوره‌هایی توانسته بود ساختار سیاسی نسبتاً متمرکزی ایجاد کند و به گسترش تجارت، شهرنشینی و حیات فرهنگی یاری رساند. با این حال، در دهه‌های پایانی حکومت، مجموعه‌ای از مشکلات مالی، اداری، نظامی و سیاسی ظرفیت آن را برای مدیریت بحران کاهش داد.

پژوهش‌های جدید درباره افول صفویان نشان می‌دهد که سقوط این حکومت را نمی‌توان صرفاً به ضعف شخصی یک پادشاه یا انحطاط اخلاقی دربار نسبت داد. کاهش کارآمدی ساختارهای اداری، اختلال در روابط مرکز و مناطق پیرامونی، مشکلات مالی، ضعف سازمان نظامی و شکنندگی ائتلاف‌های سیاسی، در کنار یکدیگر زمینه بحران را فراهم کردند. [۶]

محاصره اصفهان به دست نیروهای افغان و سقوط شهر در سال ۱۷۲۲، پیامدهایی بسیار فراتر از تغییر فرمانروا داشت. کمبود شدید مواد غذایی، فروپاشی نظم اقتصادی، ناامنی و مرگ‌ومیر گسترده، زندگی مردم را با بحرانی عمیق مواجه ساخت. حتی پیش از محاصره نیز شواهدی از مشکلات معیشتی، گرانی و اختلال در تأمین مواد غذایی در اصفهان وجود داشت. [۷]

این تجربه نشان می‌دهد که آسیب‌پذیری یک جامعه تنها در لحظه حمله نظامی پدید نمی‌آید. گاهی سال‌ها ضعف مدیریتی، کاهش اعتماد و فرسایش منابع اقتصادی، جامعه را به نقطه‌ای می‌رساند که یک تهدید بیرونی بتواند بحرانی فراگیر ایجاد کند.

در دهه‌های پس از سقوط صفویان، نادرشاه توانست با اتکا به قدرت نظامی، بخش مهمی از سرزمین‌های از دست‌رفته را بازپس گیرد و اقتدار سیاسی تازه‌ای برقرار کند. اما موفقیت‌های نظامی او به معنای شکل‌گیری نظمی پایدار و کم‌هزینه نبود. لشکرکشی‌های پی‌درپی، فشارهای مالیاتی، سرکوب شورش‌ها و تمرکز شدید قدرت بر شخص فرمانروا، آسیب‌های تازه‌ای به جامعه وارد کرد. پس از کشته‌شدن نادر در سال ۱۷۴۷ نیز ساختار سیاسی او به‌سرعت دچار فروپاشی شد. [۸]

این مقطع تاریخی تفاوت میان بازسازی اقتدار نظامی و بازسازی پایدار جامعه را به‌خوبی آشکار می‌کند. ممکن است یک فرمانروا در بازپس‌گیری سرزمین‌ها موفق باشد، اما نتواند نهادهایی ایجاد کند که پس از او نیز امنیت، ثبات اقتصادی و اعتماد اجتماعی را حفظ کنند.

از این رو، تاریخ این دوره تنها روایت بازیابی قدرت نیست؛ روایت هزینه‌های سنگین بازسازی اقتدار از مسیر جنگ نیز هست.

درسی که از این تجربه می‌توان گرفت، آن است که قدرت نظامی برای دفاع از جامعه اهمیت دارد، اما به‌تنهایی ضامن تاب‌آوری اجتماعی نیست. استمرار امنیت و ثبات، نیازمند نهادهای کارآمد، منابع اقتصادی قابل اتکا، سازوکارهای حل اختلاف و رابطه‌ای نسبتاً باثبات میان حکومت و جامعه است.

ششم. جنگ‌های ایران و روس

جنگ‌های ایران و روسیه در اوایل قرن نوزدهم، از نقاط عطف تاریخ سیاسی ایران به شمار می‌روند. این جنگ‌ها در شرایطی رخ دادند که دولت قاجار با مسئله تثبیت قدرت داخلی و همزمان با گسترش نفوذ نظامی روسیه در قفقاز مواجه بود.

جنگ نخست در فاصله سال‌های ۱۸۰۴ تا ۱۸۱۳ و جنگ دوم در سال‌های ۱۸۲۶ تا ۱۸۲۸، به شکست ایران و انعقاد عهدنامه‌های گلستان و ترکمانچای انجامیدند. پیامدهای این جنگ‌ها تنها به تغییر مرزها محدود نبود. از دست رفتن قلمرو، جابه‌جایی مناسبات قدرت در قفقاز و آشکارشدن فاصله توانایی‌های نظامی و سازمانی ایران با قدرتی توسعه‌طلب، مسئله اصلاح ساختار دولت را با جدیت بیشتری مطرح کرد.

بررسی این دوره، با وجود تأکید بر ضعف‌های دولت قاجار، باید فشارهای خارجی و نابرابری امکانات دو طرف را نیز در نظر بگیرد. روسیه از ظرفیت‌های نظامی، مالی و سازمانی گسترده‌تری برخوردار بود و دولت ایران در محیطی پیچیده از رقابت قدرت‌های بزرگ تصمیم می‌گرفت. بنابراین، شکست را نمی‌توان تنها به بی‌کفایتی فردی یا فقدان اراده سیاسی تقلیل داد. [۹]

تلاش‌های عباس‌میرزا برای اصلاح سازمان نظامی، آموزش نیروها، بهره‌گیری از مربیان خارجی و آشنایی با فنون جدید جنگی، از نخستین پاسخ‌های سازمان‌یافته به این مسئله بود. این اقدامات در قالب اصلاحات نظام جدید، به‌ویژه در آذربایجان، دنبال شد و با مقاومت‌ها، محدودیت‌های مالی و مشکلات اجرایی روبه‌رو بود. [۱۰]

اهمیت تاریخی این تجربه در آن است که شکست نظامی به طرح پرسش‌هایی درباره شیوه اداره کشور، دانش فنی، سازمان ارتش و رابطه میان قدرت سیاسی و توانایی نهادی انجامید.

البته نباید از این واقعیت نتیجه گرفت که اصلاحات بعدی ایران، از جمله تحولات فکری و سیاسی قرن نوزدهم و جنبش مشروطه، نتیجه مستقیم و اجتناب‌ناپذیر همین جنگ‌ها بوده‌اند. این تحولات عوامل متعدد داخلی و خارجی داشتند. با این حال، جنگ‌های ایران و روس یکی از زمینه‌هایی بودند که ضرورت بازاندیشی در سازمان قدرت و شیوه اداره کشور را برجسته‌تر کردند.

در اینجا نوع دیگری از تاب‌آوری قابل مشاهده است: توانایی تبدیل تجربه شکست به پرسش نهادی.

جامعه‌ای که پس از شکست تنها به بازتولید خاطره تحقیر یا جست‌وجوی مقصر بسنده کند، ممکن است نتواند از تجربه تاریخی خود بهره بگیرد. در مقابل، بررسی علل شکست، شناخت محدودیت‌های ساختاری و تلاش برای اصلاح آنها می‌تواند زمینه یادگیری اجتماعی و نهادی را فراهم سازد.

با این حال، یادگیری از شکست زمانی به نتیجه پایدار می‌رسد که از سطح تصمیم‌های محدود نخبگان فراتر رود و به اصلاح نظام آموزش، مدیریت منابع، سازمان اداری و ظرفیت مشارکت اجتماعی پیوند بخورد.

از این منظر، اهمیت جنگ‌های ایران و روس تنها در پیامدهای سرزمینی آنها نیست؛ بلکه در آشکارکردن این واقعیت است که دفاع مؤثر از یک جامعه، به مجموعه‌ای از توانایی‌های اقتصادی، علمی، مدیریتی و سیاسی وابسته است.

هفتم. اشغال ایران در شهریور ۱۳۲۰

اشغال ایران به دست نیروهای بریتانیا و شوروی در شهریور ۱۳۲۰، نمونه‌ای متفاوت از بحران جنگی است. ایران در آغاز جنگ جهانی دوم اعلام بی‌طرفی کرده بود، اما موقعیت جغرافیایی و اهمیت راه‌های ارتباطی و منابع آن، کشور را در کانون محاسبات راهبردی قدرت‌های درگیر قرار داد.

ورود نیروهای متفقین، ضعف ساختار دفاعی کشور را آشکار کرد و به کناره‌گیری رضاشاه از سلطنت انجامید. با این حال، پیامدهای اشغال تنها سیاسی و نظامی نبود. اقتصاد کشور با اختلال در حمل‌ونقل، کمبود کالا، افزایش قیمت‌ها و دشواری تأمین نیازهای اساسی روبه‌رو شد.

در سال‌های نخست اشغال، تورم و کمبود مواد غذایی فشار شدیدی بر زندگی مردم وارد کرد. بر اساس بررسی‌های اقتصادی این دوره، شاخص عمومی هزینه زندگی در فاصله سال‌های ۱۹۴۱ تا ۱۹۴۳ افزایش بسیار شدیدی یافت. این وضعیت نشان می‌دهد که جنگ، حتی هنگامی که نبردهای اصلی آن در خارج از مرزهای یک کشور جریان دارد، می‌تواند از مسیر اقتصاد و معیشت به عمق زندگی اجتماعی نفوذ کند. [۱۱]

در چنین شرایطی، مسئله تاب‌آوری تنها دفاع نظامی نبود. تأمین نان، حفظ شبکه‌های توزیع، جلوگیری از احتکار، استمرار فعالیت‌های اقتصادی و حمایت از خانواده‌های کم‌درآمد، به مسائل حیاتی جامعه تبدیل شدند.

تجربه این دوره نشان می‌دهد که ظرفیت‌های اجتماعی و اقتصادی مردم می‌توانند در کاهش آثار بحران نقش داشته باشند، اما نمی‌توانند به‌طور کامل جایگزین نهادهای عمومی شوند. وقتی نظام توزیع کالا، سیاست پولی و مدیریت اقتصادی با اختلال جدی مواجه می‌شود، همکاری‌های محلی نیز با محدودیت روبه‌رو خواهند شد.

همچنین واکنش جامعه به اشغال یکدست نبود. گروه‌های سیاسی و اجتماعی مختلف، با توجه به موقعیت و منافع خود، برداشت‌های متفاوتی از شرایط داشتند. فضای سیاسی پس از سقوط رضاشاه فرصت‌هایی برای فعالیت احزاب، مطبوعات و نیروهای اجتماعی فراهم کرد، اما همزمان با ناامنی، فشار اقتصادی و رقابت قدرت‌های خارجی همراه بود.

بنابراین، نباید این دوره را صرفاً به روایتی از شکست دولت یا بیداری جامعه تقلیل داد. اشغال ۱۳۲۰ مجموعه‌ای از تجربه‌های متعارض را در خود جای داده بود: تضعیف اقتدار سیاسی، گسترش برخی امکان‌های فعالیت عمومی، افزایش فشار اقتصادی و تشدید وابستگی تصمیم‌های داخلی به شرایط بین‌المللی.

از منظر تاب‌آوری اجتماعی، مهم‌ترین مسئله این است که بحران معیشت چگونه می‌تواند ظرفیت همبستگی را تحت تأثیر قرار دهد. هنگامی که دسترسی به کالاهای ضروری نابرابر می‌شود و گروه‌هایی امکان بهره‌برداری از کمبودها را پیدا می‌کنند، اعتماد عمومی آسیب می‌بیند.

همبستگی اجتماعی تنها با احساس تعلق مشترک حفظ نمی‌شود. مردم باید در زندگی روزمره نیز نشانه‌هایی از عدالت، حمایت متقابل و مسئولیت‌پذیری نهادها را مشاهده کنند.

هشتم. دفاع ایران در برابر تهاجم رژیم بعث صدام

جنگ ایران و عراق در فاصله سال‌های ۱۳۵۹ تا ۱۳۶۷، یکی از فراگیرترین تجربه‌های جنگی ایران معاصر بود. آغاز تهاجم گسترده ارتش عراق در شهریور ۱۳۵۹، کشور را در شرایطی با تهدید خارجی مواجه کرد که هنوز از تحولات انقلاب ۱۳۵۷ و دگرگونی‌های سیاسی و نهادی پس از آن فاصله چندانی نگرفته بود.

در ماه‌های نخست جنگ، پیشروی نیروهای عراقی، اشغال بخش‌هایی از سرزمین ایران و محاصره یا تخریب شهرهای مرزی، ضرورت دفاع را به مسئله‌ای فوری تبدیل کرد. مقاومت نیروهای نظامی و گروه‌های مردمی، به‌ویژه در مناطق درگیر جنگ، از عوامل مهم جلوگیری از تحقق اهداف اولیه تهاجم بود.

با این حال، فهم این تجربه صرفاً از منظر عملیات نظامی کافی نیست. جنگ هشت‌ساله، زندگی میلیون‌ها نفر را به شکل مستقیم یا غیرمستقیم تحت تأثیر قرار داد. کشته‌شدن و مجروحیت نیروهای نظامی و غیرنظامی، آوارگی خانواده‌ها، تخریب زیرساخت‌ها، حملات به شهرها و استفاده عراق از سلاح‌های شیمیایی، از جمله پیامدهای سنگین این جنگ بود. [۱۲] [۱۳]

در کنار سازمان‌های رسمی دفاعی، شبکه‌های اجتماعی متنوعی نیز در پشتیبانی از جنگ و استمرار زندگی نقش داشتند. خانواده‌ها، گروه‌های محلی، نیروهای داوطلب، کارکنان درمانی، امدادگران، رانندگان، کارگران، کشاورزان و مجموعه‌ای از نهادهای عمومی و مردمی، بخشی از نیازهای جبهه و جامعه را تأمین می‌کردند.

این مشارکت‌ها نشان می‌دهد که ظرفیت دفاعی یک کشور صرفاً به تعداد نیروها و تجهیزات نظامی وابسته نیست. استمرار خدمات درمانی، تولید و توزیع کالا، حمل‌ونقل، ارتباطات و حمایت از خانواده‌های آسیب‌دیده نیز برای ادامه حیات اجتماعی در شرایط جنگ ضروری است.

نقش زنان در این میان اهمیت ویژه‌ای دارد. پژوهش‌های تاریخی نشان داده‌اند که زنان ایرانی در جریان جنگ، تنها در جایگاه اعضای خانواده رزمندگان حضور نداشتند؛ بلکه در حوزه‌هایی مانند امداد و درمان، سازمان‌دهی فعالیت‌های پشتیبانی، اطلاع‌رسانی، جمع‌آوری کمک‌ها و در مواردی فعالیت‌های مرتبط با میدان نبرد نقش ایفا کردند. این مشارکت نیز به یک گروه اجتماعی یا گرایش سیاسی خاص محدود نبود و صورت‌های متفاوتی داشت. [۱۴]

با وجود این، روایت‌های عمومی جنگ غالباً بر میدان نبرد و چهره‌های نظامی متمرکز شده‌اند. چنین تمرکزی اگرچه بخشی از واقعیت جنگ را بازتاب می‌دهد، اما ممکن است نقش کسانی را که در پشت جبهه مسئولیت استمرار زندگی را بر عهده داشتند، کم‌رنگ کند.

برای فهم تاب‌آوری اجتماعی در جنگ ایران و عراق، باید به همان اندازه که مقاومت در خرمشهر یا عملیات‌های بزرگ نظامی بررسی می‌شود، به وضعیت خانواده‌های آواره، مدارس مناطق جنگی، بیمارستان‌ها، بازار کار، نظام توزیع کالا و شیوه‌های حمایت اجتماعی نیز توجه کرد.

در عین حال، نباید تمام سال‌های جنگ را از نظر شرایط سیاسی و راهبردی یکسان دانست. آزادسازی بخش بزرگی از مناطق اشغال‌شده، به‌ویژه پس از بازپس‌گیری خرمشهر در سال ۱۳۶۱، وضعیت جنگ را تغییر داد و تصمیم‌گیری درباره ادامه آن را وارد مرحله‌ای متفاوت کرد. ارزیابی این مرحله نیازمند بررسی مستقل اهداف نظامی، محاسبات سیاسی، شرایط منطقه‌ای و بین‌المللی و هزینه‌های انسانی و اقتصادی است.

به رسمیت شناختن ضرورت دفاع در برابر تهاجم، مانع از بررسی انتقادی تصمیم‌های دوران جنگ نیست. برعکس، احترام به تجربه کسانی که هزینه جنگ را پرداخته‌اند، ایجاب می‌کند که درباره راهبردها، امکانات، محدودیت‌ها و پیامدهای آن با دقت و مسئولیت سخن گفته شود.

از این منظر، جنگ ایران و عراق هم نمونه‌ای از بسیج گسترده اجتماعی برای دفاع از سرزمین بود و هم تجربه‌ای که ضرورت توجه به هزینه‌های بلندمدت جنگ، بازتوانی آسیب‌دیدگان و حفظ پیوندهای اجتماعی پس از پایان نبرد را آشکار کرد.

نهم. جامعه چگونه دوام می‌آورد؟

مرور این دوره‌های تاریخی نشان می‌دهد که استمرار جامعه ایرانی را می‌توان در سه لایه مرتبط، اما متمایز بررسی کرد: تاب‌آوری مادی، تاب‌آوری نهادی و تاب‌آوری فرهنگی ـ اجتماعی.

تاب‌آوری مادی به توانایی جامعه برای حفظ و بازسازی منابع ضروری زندگی مربوط است. غذا، مسکن، آب، راه‌های ارتباطی، زمین کشاورزی، ابزار تولید، امکانات درمانی و منابع مالی، زیرساخت‌های اولیه استمرار زندگی هستند.

جنگ زمانی به بحرانی فراگیر تبدیل می‌شود که این زیرساخت‌ها از کار بیفتند. محاصره اصفهان در سال ۱۷۲۲ و بحران معیشتی دوران اشغال ایران در جنگ جهانی دوم، هر دو نشان می‌دهند که ضعف نظام تأمین و توزیع منابع می‌تواند آثار یک بحران سیاسی یا نظامی را چند برابر کند.

از این رو، نمی‌توان درباره تاب‌آوری جامعه سخن گفت و وضعیت معیشت مردم را نادیده گرفت. خانواده‌ای که پس از جنگ امکان تأمین مسکن، درمان و درآمد پایدار ندارد، ممکن است از نظر فرهنگی همچنان احساس تعلق کند، اما ظرفیت واقعی آن برای بازسازی زندگی محدود شده باشد.

تاب‌آوری نهادی به توانایی سازمان‌ها و قواعد اداره جامعه برای ادامه کار، اصلاح عملکرد و پاسخ‌گویی به نیازهای تازه اشاره دارد.

نهادها حافظ تجربه جمعی‌اند. آنها دانش، مهارت، قواعد همکاری و شیوه‌های تصمیم‌گیری را از افراد و نسل‌ها فراتر می‌برند. در دوره‌هایی از تاریخ ایران، استمرار دیوان‌سالاری و سنت‌های اداری امکان اداره سرزمین را پس از تغییر حکومت فراهم کرده است. در دوره‌هایی دیگر، ضعف همین نهادها موجب شده بحران‌های بیرونی به فروپاشی‌های گسترده‌تر منجر شوند.

با این حال، استمرار یک نهاد به‌خودی‌خود ارزش مثبت ندارد. نهادی که تنها منافع گروهی محدود را حفظ کند، ممکن است در ظاهر دوام بیاورد، اما به افزایش نابرابری و نارضایتی اجتماعی بینجامد. تاب‌آوری نهادی زمانی به تقویت جامعه کمک می‌کند که با کارآمدی، پاسخ‌گویی و توانایی اصلاح همراه باشد.

تاب‌آوری فرهنگی ـ اجتماعی به شبکه‌های معنا، اعتماد، ارتباط و همکاری مربوط است؛ شبکه‌هایی که به افراد امکان می‌دهند خود را بخشی از یک زندگی جمعی بدانند و در شرایط دشوار از حمایت دیگران برخوردار شوند.

زبان، حافظه تاریخی، آیین‌ها، مناسبات خانوادگی، سنت‌های محلی و نهادهای مدنی در شکل‌گیری این ظرفیت نقش دارند. اما سرمایه اجتماعی نیز همواره پیامد مثبت ندارد. پیوندهای درون‌گروهی ممکن است حمایت از اعضای یک گروه را افزایش دهند، در حالی که همزمان به طرد گروه‌های دیگر یا محدودشدن دسترسی آنان به منابع بینجامند.

پژوهش‌های مربوط به بازسازی جوامع پس از بحران نشان می‌دهند که شبکه‌های اعتماد و همکاری در انتقال اطلاعات، توزیع کمک و بازسازی زندگی نقش مهمی دارند. با این حال، اثربخشی آنها به کیفیت ارتباط میان گروه‌ها و رابطه جامعه با نهادهای عمومی نیز وابسته است. [۲] [۱۵]

از این منظر، تاب‌آوری پایدار زمانی شکل می‌گیرد که منابع مادی، نهادهای کارآمد و پیوندهای اجتماعی یکدیگر را تقویت کنند. ضعف شدید هر یک از این لایه‌ها می‌تواند ظرفیت دو لایه دیگر را نیز کاهش دهد.

دهم. حافظه تاریخی

حافظه تاریخی یکی از مهم‌ترین منابع شکل‌گیری احساس تعلق جمعی است. جوامع از طریق روایت گذشته، تجربه‌های پراکنده نسل‌ها را به داستان‌هایی معنادار تبدیل می‌کنند. این روایت‌ها می‌توانند به افراد یادآوری کنند که پیش از آنان نیز انسان‌هایی با تهدید، محرومیت و ناامنی روبه‌رو شده‌اند و برای ادامه زندگی راه‌هایی یافته‌اند.

در تاریخ ایران، یادآوری جنگ‌ها، مقاومت‌ها، شکست‌ها و بازسازی‌ها در ادبیات، تاریخ‌نگاری، آیین‌های عمومی و روایت‌های خانوادگی حضور داشته است. این حافظه می‌تواند به تقویت مسئولیت متقابل و احساس پیوند میان نسل‌ها کمک کند.

اما حافظه تاریخی همواره وحدت‌آفرین نیست. شیوه انتخاب و روایت گذشته، تعیین می‌کند که چه کسانی دیده شوند و چه تجربه‌هایی در حاشیه قرار گیرند.

اگر تاریخ جنگ‌ها تنها از منظر فرمانروایان، فرماندهان و پیروزی‌های نظامی روایت شود، بخش بزرگی از تجربه جامعه نادیده می‌ماند. زندگی زنان، کودکان، اقلیت‌ها، روستاییان، کارگران، آوارگان و کسانی که پس از جنگ با آسیب‌های جسمی، روانی و اقتصادی مواجه بوده‌اند، نیز بخشی از تاریخ است.

همچنین روایت یکدست از گذشته می‌تواند اختلاف تجربه‌های اجتماعی را پنهان کند. جنگ برای همه مردم معنایی یکسان ندارد. ممکن است برای گروهی یادآور مقاومت و فداکاری باشد و برای گروهی دیگر، خاطره از دست دادن خانه، خانواده، شغل یا فرصت‌های زندگی را زنده کند. این تجربه‌ها الزاماً در تعارض با یکدیگر نیستند، اما برای فهم کامل تاریخ باید امکان بیان همه آنها وجود داشته باشد.

حافظه تاریخی زمانی به سرمایه اجتماعی تبدیل می‌شود که به جای تحمیل یک برداشت واحد، امکان گفت‌وگو میان تجربه‌های مختلف را فراهم کند.

در این معنا، همبستگی اجتماعی از فراموش‌کردن اختلاف‌ها حاصل نمی‌شود؛ بلکه از توانایی جامعه برای به رسمیت شناختن رنج‌ها، مسئولیت‌ها و حقوق متفاوت شکل می‌گیرد.

جامعه‌ای که تنها از افتخارات گذشته سخن بگوید، ممکن است در شناخت ضعف‌های خود ناتوان بماند. در مقابل، جامعه‌ای که شکست‌ها و آسیب‌ها را نیز بخشی از حافظه عمومی بداند، امکان بیشتری برای یادگیری و اصلاح خواهد داشت.

یازدهم. مسئله فراموش‌شده جنگ‌ها

یکی از محدودیت‌های روایت‌های متعارف تاریخ جنگ‌ها، کم‌توجهی به توزیع اجتماعی هزینه‌های بحران است.

در بسیاری از دوره‌های تاریخی، تصمیم درباره آغاز جنگ، ادامه آن یا پذیرش صلح در اختیار گروه محدودی از صاحبان قدرت بوده است؛ اما هزینه‌های آن در میان بخش‌های گسترده‌تری از جامعه توزیع شده است.

این هزینه‌ها نیز یکسان نبوده‌اند. گروه‌هایی که از دارایی، نفوذ سیاسی یا شبکه‌های حمایتی بیشتری برخوردار بوده‌اند، معمولاً امکانات متفاوتی برای محافظت از خود داشته‌اند. در مقابل، اقشار کم‌درآمد، ساکنان مناطق مرزی، خانواده‌های فاقد پشتوانه اقتصادی و گروه‌های کم‌قدرت اجتماعی، در معرض آسیب‌های بیشتری قرار گرفته‌اند.

این تفاوت را می‌توان در بحران‌های تاریخی گوناگون مشاهده کرد. محاصره یک شهر برای خانواده‌ای برخوردار از ذخایر غذایی و امکان خروج، تجربه‌ای متفاوت از خانواده‌ای است که معاش روزانه‌اش به بازار همان شهر وابسته است. همچنین آوارگی برای فردی دارای سرمایه و ارتباطات گسترده، با تجربه خانواده‌ای که تمام دارایی آن در خانه و زمین از دست‌رفته خلاصه می‌شود، یکسان نیست.

از این رو، ارزیابی تاب‌آوری جامعه بر اساس بقای کلی آن می‌تواند گمراه‌کننده باشد. ممکن است یک ساختار سیاسی یا فرهنگی ادامه یابد، اما گروه‌های بزرگی از مردم هزینه‌ای بپردازند که آثار آن تا چند نسل باقی بماند.

این مسئله، پرسشی اخلاقی و سیاسی را نیز پیش می‌کشد: آیا می‌توان جامعه‌ای را تاب‌آور دانست که بقای آن بر تحمل نامتناسب رنج از سوی گروه‌های کم‌قدرت استوار باشد؟

پاسخ به این پرسش مستلزم تمایز میان توانایی تحمل بحران و عدالت در مدیریت بحران است.

همبستگی اجتماعی زمانی پایدارتر می‌شود که مردم احساس کنند خطرها، مسئولیت‌ها و امکانات حمایت، به شکلی منصفانه توزیع می‌شوند. در غیر این صورت، ممکن است همکاری جمعی در کوتاه‌مدت شکل گیرد، اما پس از فروکش‌کردن تهدید، جای خود را به نارضایتی و بی‌اعتمادی بدهد.

در همین چارچوب، مهاجرت و جابه‌جایی جمعیت نیز باید با نگاهی دقیق‌تر بررسی شود. ترک یک منطقه جنگ‌زده همیشه نشانه ضعف تعلق اجتماعی نیست. گاهی مهاجرت راهی برای حفظ جان، تداوم آموزش فرزندان و بازسازی معیشت خانواده است. شبکه‌های مهاجران نیز می‌توانند در انتقال منابع، دانش و ارتباطات به جامعه مبدأ نقش داشته باشند.

بنابراین، تاریخ تاب‌آوری را نباید تنها از منظر کسانی نوشت که در محل بحران باقی مانده‌اند. کسانی که مهاجرت کرده‌اند، خانواده‌هایی که پراکنده شده‌اند و گروه‌هایی که در سرزمین‌های تازه زندگی خود را بازساخته‌اند نیز بخشی از این تاریخ‌اند.

دوازدهم. از همبستگی هنگام خطر تا همبستگی در زندگی عادی

تهدید خارجی در برخی شرایط می‌تواند احساس تعلق مشترک را تقویت کند. هنگامی که امنیت و موجودیت یک جامعه در معرض خطر قرار می‌گیرد، اختلاف‌های روزمره ممکن است موقتاً اهمیت کمتری پیدا کنند و گروه‌های مختلف برای مقابله با تهدید همکاری کنند.

اما این وضعیت را نباید با همبستگی پایدار یکسان دانست.

همکاری در شرایط اضطراری اغلب تحت تأثیر ضرورت فوری شکل می‌گیرد. پس از پایان بحران، مسائل دیگری برجسته می‌شوند: چه کسانی خسارت دیده‌اند؟ چه کسانی از حمایت برخوردار شده‌اند؟ فرصت‌های بازسازی چگونه توزیع می‌شوند؟ آیا صدای گروه‌های مختلف در تصمیم‌گیری شنیده می‌شود؟ و آیا نهادهای مسئول، نسبت به عملکرد خود پاسخ‌گو هستند؟

پاسخ به این پرسش‌ها تعیین می‌کند که تجربه مشترک بحران تا چه اندازه می‌تواند به اعتماد اجتماعی بلندمدت تبدیل شود.

در اینجا باید میان احساس تعلق و اعتماد نهادی نیز تفاوت گذاشت. ممکن است مردم نسبت به سرزمین، فرهنگ و جامعه خود تعلق عمیقی داشته باشند، اما به برخی نهادهای اداره‌کننده امور عمومی اعتماد نکنند. این دو وضعیت می‌توانند همزمان وجود داشته باشند.

از سوی دیگر، همبستگی اجتماعی مستلزم یکسان‌بودن عقاید سیاسی، فرهنگی یا مذهبی نیست. در جوامع متکثر، همبستگی پایدار بیش از آنکه بر حذف تفاوت‌ها استوار باشد، به وجود قواعد مشترک، امکان مشارکت و پذیرش حقوق متقابل وابسته است.

تجربه تاریخی ایران نیز نشان می‌دهد که جامعه در دوره‌های مختلف، از گروه‌ها و اجتماعات متنوع تشکیل شده است. این تنوع گاه منبع همکاری و تبادل فرهنگی بوده و گاه در شرایط رقابت سیاسی و اقتصادی به زمینه منازعه تبدیل شده است.

بنابراین، تقویت همبستگی نیازمند مدیریت عادلانه تفاوت‌هاست، نه انکار آنها.

همچنین نباید از مردم انتظار داشت که در شرایط عادی نیز همواره با منطق فداکاری دوران جنگ زندگی کنند. فداکاری می‌تواند در موقعیت‌های اضطراری ارزشمند باشد، اما نمی‌تواند جایگزین حقوق اجتماعی، رفاه عمومی و نهادهای کارآمد شود.

جامعه‌ای که برای ادامه حیات خود دائماً به تحمل استثنایی مردم متکی باشد، ممکن است در ظاهر مقاوم به نظر برسد، اما در بلندمدت با فرسایش سرمایه اجتماعی مواجه شود.

در واقع، یکی از نشانه‌های بلوغ تاب‌آوری آن است که جامعه بتواند از وضعیت اضطراری فاصله بگیرد و امنیت و امکان زندگی شایسته را به امری عادی و قابل اتکا تبدیل کند.

سیزدهم. یادگیری از تاریخ

مطالعه جنگ‌های ایران هنگامی ارزش تحلیلی پیدا می‌کند که از تکرار روایت‌های کلی درباره شکوه گذشته یا توانایی تحمل سختی فراتر رود.

در تاریخ ایران، نمونه‌هایی از استمرار فرهنگی، مقاومت نظامی، سازگاری اجتماعی و بازسازی نهادی وجود دارد؛ اما در کنار آنها، تجربه‌هایی از شکست سیاست‌گذاری، فرسایش اقتصادی، ضعف نهادها و تشدید نابرابری نیز دیده می‌شود.

این دو دسته تجربه را باید در کنار یکدیگر بررسی کرد.

سقوط ساسانیان نشان می‌دهد که پایان یک ساختار سیاسی لزوماً به محوشدن تمام سنت‌های فرهنگی نمی‌انجامد. دوره مغول اهمیت دانش اداری و ظرفیت سازگاری نهادها را آشکار می‌کند. سقوط صفویان نشان می‌دهد که ضعف تدریجی حکمرانی می‌تواند اثر تهدید خارجی را تشدید کند. جنگ‌های ایران و روس ضرورت یادگیری نهادی پس از شکست را برجسته می‌سازد. اشغال ایران در جنگ جهانی دوم اهمیت امنیت اقتصادی و نظام توزیع منابع را نشان می‌دهد و جنگ ایران و عراق، در کنار تجربه دفاع و مشارکت اجتماعی، هزینه‌های گسترده و بلندمدت جنگ را یادآور می‌شود.

با این حال، این نمونه‌ها از نظر ساختار سیاسی، فناوری نظامی، روابط بین‌المللی و شکل سازمان اجتماعی تفاوت‌های اساسی دارند. بنابراین، نمی‌توان از آنها قانونی ثابت و فراتاریخی استخراج کرد.

آنچه امکان مقایسه را فراهم می‌کند، نه یکسان‌بودن رخدادها، بلکه طرح پرسش‌هایی مشترک است: جامعه در برابر تهدید چه منابعی در اختیار داشت؟ کدام نهادها کارآمد بودند؟ چه کسانی تصمیم گرفتند؟ چه گروه‌هایی بیشترین هزینه را پرداخت کردند؟ و پس از پایان بحران، چه تغییراتی در مناسبات اجتماعی و سیاسی رخ داد؟

چنین رویکردی، تاریخ را از مجموعه‌ای از خاطرات پراکنده به منبعی برای فهم سازوکارهای اجتماعی تبدیل می‌کند.

در این نگاه، شکست نیز بخشی از تجربه تاریخی است که باید فهمیده شود، نه آنکه صرفاً پنهان یا توجیه شود. همچنین پیروزی زمانی معنای اجتماعی کامل‌تری پیدا می‌کند که آثار آن بر امنیت، رفاه و امکان زندگی مردم بررسی شود.

تاریخ قرار نیست به ما اطمینان دهد که هر بحران سرانجام به نتیجه مطلوب خواهد رسید. کار مهم‌تر تاریخ آن است که نشان دهد تصمیم‌ها، نهادها و روابط اجتماعی چگونه می‌توانند دامنه آسیب را کاهش دهند یا بر شدت آن بیفزایند.

چهاردهم. دلالت‌های امروزین

اگر تاریخ جنگ‌های ایران را از منظر تاب‌آوری اجتماعی بخوانیم، چند نتیجه مهم برای اندیشه اجتماعی و سیاست‌گذاری عمومی به دست می‌آید.

نخست آنکه امنیت ملی و امنیت اجتماعی را نمی‌توان کاملاً از یکدیگر جدا کرد. توانایی دفاع از سرزمین اهمیت بنیادین دارد، اما امنیت پایدار به ظرفیت اقتصاد، نظام سلامت، آموزش، زیرساخت‌های عمومی و کیفیت رابطه میان مردم و نهادها نیز وابسته است.

دوم آنکه تاب‌آوری باید پیش از وقوع بحران ساخته شود. اعتماد عمومی، شبکه‌های همکاری، زیرساخت‌های اقتصادی و نهادهای پاسخ‌گو در لحظه تهدید و با صدور دستور به وجود نمی‌آیند. این ظرفیت‌ها حاصل سال‌ها تجربه اجتماعی، سیاست‌گذاری و عملکرد نهادی‌اند.

سوم آنکه عدالت اجتماعی بخشی از آمادگی در برابر بحران است. جامعه‌ای که در آن بخش بزرگی از مردم با ناامنی معیشتی، دسترسی نابرابر به خدمات و ضعف حمایت‌های عمومی روبه‌رو هستند، در برابر شوک‌های اقتصادی و سیاسی آسیب‌پذیرتر خواهد بود.

چهارم آنکه اطلاعات معتبر و ارتباطات عمومی قابل اعتماد، از منابع مهم تاب‌آوری‌اند. در شرایط بحران، ابهام، شایعه و بی‌اعتمادی می‌توانند توانایی تصمیم‌گیری جمعی را کاهش دهند. اطلاع‌رسانی دقیق، پذیرش خطا و گفت‌وگوی روشن با جامعه، به افزایش ظرفیت همکاری کمک می‌کند.

پنجم آنکه مشارکت اجتماعی باید واقعی و فراگیر باشد. گروه‌های محلی، نهادهای مدنی، تشکل‌های حرفه‌ای و شبکه‌های داوطلبانه می‌توانند در شناسایی نیازها و مدیریت بحران نقش داشته باشند؛ مشروط بر آنکه امکان فعالیت، ارتباط و مشارکت مؤثر برای آنان فراهم باشد.

ششم آنکه حافظه تاریخی باید به شکلی چندصدایی و مسئولانه بازخوانی شود. احترام به مقاومت و فداکاری با بررسی انتقادی تصمیم‌ها و توجه به آسیب‌دیدگان تعارض ندارد. اتفاقاً روایت تاریخی زمانی اعتبار بیشتری پیدا می‌کند که بتواند همزمان از شجاعت، رنج، خطا، اختلاف و بازسازی سخن بگوید.

هفتم آنکه پیشگیری از جنگ و کاهش احتمال درگیری نیز باید بخشی از مفهوم تاب‌آوری ملی دانسته شود. دیپلماسی، مدیریت تنش، شناخت واقع‌بینانه توانایی‌ها و پرهیز از تصمیم‌های پرهزینه، می‌توانند به اندازه آمادگی برای مقابله با تهدید اهمیت داشته باشند.

در نهایت، هیچ جامعه‌ای نمی‌تواند تنها با اتکا به خاطره عبور از بحران‌های گذشته، برای آینده آماده باشد. تجربه تاریخی زمانی به سرمایه‌ای زنده تبدیل می‌شود که در نهادها، قواعد تصمیم‌گیری و شیوه‌های حمایت اجتماعی بازتاب پیدا کند.

نتیجه‌گیری

تاریخ جنگ‌های ایران، تاریخی آمیخته از مقاومت و سازگاری، ویرانی و بازسازی، استمرار و گسست است. در این تاریخ، جامعه ایرانی بارها با تهدیدهایی روبه‌رو شده که ساختارهای سیاسی، منابع اقتصادی و مناسبات اجتماعی آن را دگرگون کرده‌اند. با وجود این، بخش‌هایی از میراث فرهنگی، شبکه‌های اجتماعی و تجربه‌های نهادی توانسته‌اند در شرایط تازه ادامه یابند یا بازآفرینی شوند.

اما این استمرار را نباید به معنای مصونیت تاریخی ایران در برابر بحران دانست. هر دوره، ظرفیت‌ها و محدودیت‌های خاص خود را داشته و هزینه‌های آن نیز میان گروه‌های اجتماعی به شکلی برابر توزیع نشده است.

مهم‌ترین دستاورد نگاه اجتماعی به تاریخ جنگ‌ها آن است که توجه ما را از سرنوشت حکومت‌ها و مرزها، به سرنوشت انسان‌ها و مناسبات زندگی جمعی نیز معطوف می‌کند. در این نگاه، پرسش از بقای ایران با پرسش از کیفیت زندگی مردمان آن پیوند می‌خورد.

ایران در طول تاریخ تنها از طریق جنگیدن دوام نیاورده است. استمرار زندگی در این سرزمین به کار کسانی نیز وابسته بوده که زمین را کشت کرده‌اند، شهرها را بازساخته‌اند، دانش را منتقل کرده‌اند، کودکان را آموزش داده‌اند، از بیماران مراقبت کرده‌اند، تجارت و تولید را ادامه داده‌اند و در شرایط دشوار، شبکه‌های همکاری و حمایت را حفظ کرده‌اند.

تاریخ این کنش‌های کمتر دیده‌شده، به اندازه تاریخ نبردها و تصمیم‌های سیاسی، برای شناخت جامعه ایرانی اهمیت دارد.

با این حال، از بقای فرهنگی تا همبستگی اجتماعی فاصله‌ای مهم وجود دارد. بقای فرهنگی می‌تواند احساس پیوستگی تاریخی ایجاد کند، اما همبستگی پایدار به اعتماد، عدالت، مشارکت و مسئولیت‌پذیری نیازمند است. جامعه‌ای ممکن است گذشته‌ای مشترک داشته باشد، اما اگر اعضای آن در زندگی امروز احساس بی‌عدالتی، طردشدگی یا بی‌اعتمادی کنند، آن گذشته به‌تنهایی برای حفظ پیوندهای اجتماعی کافی نخواهد بود.

از همین رو، ارزش مطالعه تاریخ جنگ‌های ایران تنها در یادآوری توانایی گذشتگان برای تحمل دشواری‌ها نیست. اهمیت عمیق‌تر آن در شناخت شرایطی است که به جامعه امکان داده از بحران عبور کند و نیز شناسایی ضعف‌هایی که هزینه این عبور را افزایش داده‌اند.

تاب‌آوری، اگر قرار باشد مفهومی راهگشا برای فهم گذشته و اندیشیدن به آینده باشد، نباید به ستایش رنج تبدیل شود. هدف جامعه نمی‌تواند صرفاً افزایش ظرفیت مردم برای تحمل فشارهای بیشتر باشد. هدف مهم‌تر، ساختن مناسباتی است که از شدت آسیب‌ها بکاهد، امکان بازسازی عادلانه را فراهم کند و زندگی جمعی را از وابستگی دائمی به وضعیت اضطراری برهاند.

در نهایت، شاید مهم‌ترین درسی که از تاریخ جنگ‌های ایران می‌توان گرفت، این باشد که استمرار یک جامعه، تنها با حفظ نام و مرز و خاطره آن سنجیده نمی‌شود؛ بلکه با توانایی آن برای پاسداشت کرامت انسان‌ها، بازسازی اعتماد و فراهم‌کردن امکان زندگی مشترک نیز معنا پیدا می‌کند.

جامعه‌ای که از گذشته خود می‌آموزد، فقط برای دوام‌آوردن در بحران بعدی آماده نمی‌شود؛ می‌کوشد شرایطی بسازد که نسل‌های آینده کمتر ناگزیر به تحمل همان رنج‌ها باشند.

منابع و مآخذ

[۱] Alexander, David E. (2013). “Resilience and Disaster Risk Reduction: An Etymological Journey.” Natural Hazards and Earth System Sciences, 13, 2707–۲۷۱۶.

https://doi.org/10.5194/nhess-13-2707-2013

[۲] Norris, Fran H., Susan P. Stevens, Betty Pfefferbaum, Karen F. Wyche, and Rose L. Pfefferbaum. (2008). “Community Resilience as a Metaphor, Theory, Set of Capacities, and Strategy for Disaster Readiness.” American Journal of Community Psychology, 41, 127–۱۵۰.

https://doi.org/10.1007/s10464-007-9156-6

[۱۵] Aldrich, Daniel P. (2012). Building Resilience: Social Capital in Post-Disaster Recovery. Chicago: University of Chicago Press.

https://press.uchicago.edu/ucp/books/book/chicago/B/bo13601684

[۳] Encyclopaedia Iranica. “Iranian Identity.” مدخل هویت ایرانی، با تمرکز بر تحول تاریخی مفهوم ایران و صورت‌های گوناگون تعلق فرهنگی و اجتماعی.

https://www.iranicaonline.org/articles/iranian-identity/

[۴] Encyclopaedia Iranica. “Persian Language I: Early New Persian.” مدخل فارسی نو آغازین، درباره تحولات زبان فارسی پس از فتح اسلامی و نقش حکومت‌های شرقی ایران در گسترش آن.

https://www.iranicaonline.org/articles/persian-language-1-early-new-persian/

[۵] Encyclopaedia Iranica. “Il-Khanids I: Dynastic History.” مدخل تاریخ سیاسی ایلخانان و تحولات ساختار حکومت مغول در ایران.

https://www.iranicaonline.org/articles/il-khanids-i-dynastic-history/

[۶] Matthee, Rudi. (2012). Persia in Crisis: Safavid Decline and the Fall of Isfahan. London: I.B. Tauris.

https://www.bloomsbury.com/uk/persia-in-crisis-9780857731814/

[۷] Encyclopaedia Iranica. “Isfahan VII: Safavid Period.” مدخل اصفهان در دوره صفوی، با اطلاعات تاریخی درباره بحران‌های اقتصادی، محاصره و سقوط شهر در سال ۱۷۲۲.

https://www.iranicaonline.org/articles/isfahan-vii-safavid-period/

[۸] Tucker, Ernest. “Nāder Shah.” Encyclopaedia Iranica. مدخل زندگی و حکومت نادرشاه، فتوحات نظامی و بحران‌های سیاسی دوران فرمانروایی او.

https://www.iranicaonline.org/articles/nader-shah/

[۹] Behrooz, Maziar. (2023). Iran at War: Interactions with the Modern World and the Struggle with Imperial Russia. London: I.B. Tauris.

https://www.bloomsbury.com/us/iran-at-war-9781780766270/

[۱۰] Encyclopaedia Iranica. “Army V: Qajar Period.” مدخل ارتش در دوره قاجار، با تأکید بر اصلاحات نظامی عباس‌میرزا و تحولات سازمان نظامی ایران.

https://www.iranicaonline.org/articles/army-v/

[۱۱] Encyclopaedia Iranica. “Economy IX: In the Pahlavi Period.” مدخل اقتصاد ایران در دوره پهلوی، شامل تحولات اقتصادی و بحران معیشتی دوران اشغال ایران در جنگ جهانی دوم.

https://www.iranicaonline.org/articles/economy-ix/

[۱۲] Gieling, Saskia M. “Iraq VII: Iran-Iraq War.” Encyclopaedia Iranica. بررسی زمینه‌ها، روند و پیامدهای جنگ ایران و عراق.

https://www.iranicaonline.org/articles/iraq-vii-iran-iraq-war/

[۱۳] Razoux, Pierre. (2015). The Iran-Iraq War. Translated by Nicholas Elliott. Cambridge, MA: Belknap Press of Harvard University Press.

https://doi.org/10.2307/j.ctvjk2vcj

[۱۴] Farzaneh, Mateo Mohammad. (2021). Iranian Women and Gender in the Iran-Iraq War. Syracuse: Syracuse University Press.

https://doi.org/10.2307/j.ctv16x2bhh

[۱۶] Farrokh, Kaveh. (2011). Iran at War: 1500–۱۹۸۸. Oxford: Osprey Publishing.

https://www.ospreypublishing.com/us/iran-at-war-9781780962214/