رونمایی از اثر سترگ «روزشمار سیرۀ رسول‌الله(ص)» در کتابخانه ملی ایران

اثر ۱۴ جلدی دکتر غلامحسین زرگری‌نژاد از قصی‌بن‌کلاب تا وفات پیامبر اعظم(ص) رونمایی می‌شود

آیین رونمایی از مجموعه پژوهشی «روزشمار سیرۀ رسول‌الله(ص)؛ از قصی‌بن‌کلاب تا وفات حضرت اکرم(ص)» به مناسبت هزار و پانصدمین سالگرد میلاد پیامبر اعظم(ص)، روز شنبه ۲۳ خردادماه، ساعت ۱۷، در مرکز همایش‌های بین‌المللی کتابخانه ملی ایران برگزار می‌شود.

این اثر پژوهشی که به همت استاد نامدار رشتۀ تاریخ دکتر غلامحسین زرگری‌نژاد، استاد بازنشسته دانشگاه تهران، و با همکاری شماری از دستیاران و پژو

هشگران تاریخ اسلام تدوین شده، در ۸۵۰۰ صفحه و در قالب ۱۳ جلد به‌همراه یک جلد فهارس فراهم آمده است؛ اثری که می‌کوشد یکی از دشوارترین حوزه‌های مطالعات سیره، یعنی تنظیم تاریخمند و روزشمار رویدادهای زندگی پیامبر اسلام(ص)، را بر اساس کهن‌ترین منابع موجود و با رویکردی تطبیقی و انتقادی بازسازی کند.

اهمیت انتشار این مجموعه زمانی روشن‌تر می‌شود که به جایگاه سیره نبوی در فرهنگ و اندیشه اسلامی توجه کنیم. زندگی پیامبر اسلام(ص) از پرمطالعه‌ترین موضوعات در تاریخ اسلام است و طی قرن‌ها صدها کتاب و روایت درباره آن نوشته شده است؛ اما همین فراوانی منابع، کار پژوهش را دشوار کرده است. پژوهشگر امروز با انبوهی از روایت‌ها، گزارش‌های متفاوت و گاه متعارض روبه‌روست که در بسیاری موارد درباره زمان وقوع حوادث، ترتیب رخدادها و حتی جزئیات وقایع اتفاق نظر ندارند. از این رو، نیاز به اثری که بتواند این میراث گسترده را با روشی علمی سامان دهد و تصویری منظم و زمان‌بندی‌شده از سیره پیامبر(ص) ارائه کند، بیش از پیش احساس می‌شود.

مجموعه «روزشمار سیرۀ رسول‌الله(ص)» پاسخی به همین نیاز است؛ تلاشی علمی برای عبور از روایت‌های پراکنده و گاه متعارض در منابع کهن سیره و مغازی. در این اثر، رخدادهای مربوط به زندگی پیامبر اعظم(ص)، از دوره پیش از بعثت و جایگاه خاندان قریش و قصی‌بن‌کلاب تا دوران مکی، هجرت، سال‌های مدنی، غزوات، سریه‌ها و سرانجام وفات حضرت رسول(ص)، در قالبی زمانمند و بر پایه مقایسه روایت‌های تاریخی سامان یافته است.

در سنت کهن تاریخ‌نگاری اسلامی، آثار متعددی درباره سیره و مغازی پیامبر(ص) پدید آمده است؛ از جمله روایت‌های منسوب به ابان‌بن‌عثمان، ابن‌شهاب زهری، موسی‌بن‌عقبه، محمدبن‌اسحاق و ابومعشر سندی. در میان این آثار، مغازی موسی‌بن‌عقبه از قدیمی‌ترین نمونه‌ها به‌شمار می‌آید و سیره ابن‌اسحاق نیز، به‌ویژه از مسیر تدوین ابن‌هشام، در تاریخ مطالعات نبوی جایگاهی ویژه یافته است. با این حال، بخش مهمی از دشواری پژوهش در سیره نبوی، نه کمبود روایت، بلکه کثرت روایت‌ها، اختلاف نقل‌ها و ناهماهنگی‌های فراوان در تاریخ‌گذاری حوادث است.

ویژگی اصلی اثر جدید دکتر زرگری‌نژاد آن است که نویسنده و همکاران او، به جای اکتفا به روایت خطی و عمومی از زندگی پیامبر(ص)، کوشیده‌اند سیره را در قالب «روزشمار» تنظیم کنند؛ کاری که به‌مراتب دشوارتر از نگارش عمومی سیره است. زیرا در روزشمار، پژوهشگر ناگزیر است برای هر رخداد، جایگاه زمانی، نسبت آن با دیگر وقایع، اختلاف منابع، احتمال‌های تاریخی و اعتبار روایت‌ها را بررسی کند.

در تدوین این مجموعه، افزون بر توجه به سیره ابن‌اسحاق و روایت ابن‌هشام، منابعی چون «کتاب المغازی» واقدی، «الطبقات الکبری» ابن‌سعد، «أنساب‌الأشراف» بلاذری و «تاریخ طبری» نیز مورد توجه قرار گرفته‌اند. مقایسه این منابع نشان می‌دهد که حتی درباره مهم‌ترین حوادث تاریخ اسلام، از جمله بعثت، هجرت، غزوات، سریه‌ها، شمار جنگ‌ها، فرماندهان اعزامی و نتایج برخی وقایع، اختلاف‌های جدی وجود دارد. از همین رو، این مجموعه بیش از آنکه صرفاً بازگویی حوادث باشد، کوششی برای سامان‌دادن به میراثی گسترده، پیچیده و گاه متعارض در تاریخ اسلام است.

یکی از بخش‌های حساس این اثر، دوره موسوم به «مبتدا» است؛ یعنی گزارش‌های مربوط به دوره پیش از بعثت و مقدمات تاریخی ظهور پیامبر اسلام(ص). این بخش در بسیاری از منابع کهن، فاقد تاریخ‌گذاری دقیق است. به همین دلیل، تدوین‌کنندگان اثر در این قسمت با احتیاط علمی، بر پایه قرائن تاریخی و برآوردهای زمانی، کوشیده‌اند تصویری منظم‌تر از توالی رخدادها ارائه دهند؛ بی‌آنکه مدعی قطعیت مطلق در همه جزئیات باشند. همین دقت و پرهیز از قطعیت‌سازی غیرعلمی، از امتیازهای روش‌شناختی این مجموعه به‌شمار می‌رود.

رونمایی از این اثر از آن جهت اهمیت دارد که «روزشمار سیرۀ رسول‌الله(ص)» فقط و فقط مجلداتی مناسبتی درباره پیامبر اسلام(ص) نیست، بلکه  به‌عنوان مرجع پژوهشی برای استادان، طلاب، دانشجویان، پژوهشگران تاریخ اسلام، تاریخ تمدن و سیره‌پژوهان و علاقه‌مندان مطالعات نبوی مورد استفاده قرار گیرد. این مجموعه در عین وفاداری به منابع کهن، مسئله امروز پژوهش تاریخی را نیز جدی می‌گیرد؛ چگونه می‌توان میان احترام به میراث روایی، نقد تاریخی، نظم زمانی و فهم علمی از گذشته پیوند برقرار کرد؟

با توجه به همین پیشینه فکری و پژوهشی وی، انتشار و رونمایی از «روزشمار سیرۀ رسول‌الله(ص)» را می‌توان ادامه طبیعی مسیر علمی دکتر زرگری‌نژاد دانست؛ مسیری که در آن تاریخ نه مجموعه‌ای از اخبار پراکنده، بلکه دانشی برای فهم عمیق‌تر انسان، جامعه، سنت و اکنون است. این اثر، به‌ویژه از آن جهت که به سراغ سیره نبوی رفته، اهمیتی دوچندان دارد؛ زیرا زندگی پیامبر اسلام(ص) فقط موضوعی تاریخی نیست، بلکه یکی از بنیادی‌ترین منابع هویت، اخلاق، فرهنگ و اندیشه در جهان اسلام به‌شمار می‌رود.

در آیین رونمایی از این مجموعه، پیام حضرت آیت‌الله سبحانی به مناسبت انتشار کتاب قرائت خواهد شد. همچنین حجت‌الاسلام محمدجواد حجتی کرمانی، عضو شورای عالی علمی دایرهالمعارف بزرگ اسلامی؛ دکتر جعفرعلی حبیبی، استاد بازنشسته دانشگاه تهران؛ حجت‌الاسلام مهدی مهریزی، مدیر مرکز تحقیقات دارالحدیث قم؛ دکتر سیدعباس صالحی، وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی؛ دکتر غلامحسین زرگری‌نژاد، مؤلف کتاب؛ و دکتر عثمان یوسفی، از همکاران پژوهشی اثر و استاد دانشگاه مذاهب اسلامی، در این مراسم سخنرانی خواهند کرد.

همچنین در بخش هنری این برنامه، اجرای موسیقی در وصف پیامبر اعظم(ص) با آواز استاد حسام‌الدین سراج پیش‌بینی شده است.

این آیین به همت مؤسسه فرهنگی نگارستان اندیشه برگزار می‌شود و علاقه‌مندان، پژوهشگران، اصحاب رسانه و فعالان حوزه فرهنگ و تاریخ اسلام می‌توانند روز شنبه ۲۳ خردادماه، ساعت ۱۷، در مرکز همایش‌های بین‌المللی کتابخانه ملی ایران، واقع در تهران، بزرگراه حقانی، بلوار کتابخانه ملی، در این مراسم حضور یابند.